Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng: cách xem theo phong cách và sa thạch

Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng là nơi giữ bộ sưu tập điêu khắc Champa lớn nhất, phần lớn bằng sa thạch, xếp theo phòng mang tên nơi tìm thấy hiện vật: Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mắm… Cách xem hiệu quả nhất là coi mỗi phòng là một phong cách, so khuôn mặt, khối thân và độ sâu chạm giữa các phòng, thay vì đi lướt từng hiện vật. Bài này là một lộ trình xem như vậy.

Bảo tàng ở đâu, ra đời thế nào

Bảo tàng nằm ở trung tâm Đà Nẵng, bên bờ sông Hàn, gần đầu cầu Rồng phía quận Hải Châu cũ. Toà nhà cổ được dựng vào khoảng những năm 1915–1919, do Trường Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO) lập để tập trung các tác phẩm điêu khắc thu thập từ những phế tích Champa ở miền Trung; tên kiến trúc sư, nhà khảo cổ Henri Parmentier gắn liền với giai đoạn này. Về sau bảo tàng được mở rộng thêm các khu trưng bày mới.

Giá vé, giờ mở cửa, lịch thuyết minh có thể thay đổi — xem trang chính thức của bảo tàng trước khi đi.

Sa thạch: chất liệu quyết định cách xem

Phần lớn hiện vật là sa thạch (đá cát): đá trầm tích gồm những hạt cát gắn với nhau. Biết vài tính chất của sa thạch giúp bạn hiểu tại sao tượng Chăm trông như vậy.

• Dễ tạc khi mới khai thác. Sa thạch mềm hơn đá granite nhiều, thợ có thể tạc khối lớn và chạm sâu bằng dụng cụ kim loại.
• Hạt đá quy định độ mịn. Sa thạch hạt mịn cho phép chạm những chi tiết trang sức nhỏ; hạt thô chỉ cho khối lớn. Đi gần, bạn thấy rõ hiện vật nào dùng đá mịn.
• Phong hoá theo lớp. Mưa nắng, rêu, muối làm mặt sa thạch bong theo lớp mỏng, mờ dần chi tiết. Vì thế nhiều tượng mất mũi, mất nét trang sức, mặt bị mòn đều.
• Màu thay đổi từ xám, vàng nhạt đến hồng nâu tuỳ mỏ đá và tuỳ thời gian nằm trong đất.

Bên cạnh sa thạch, bảo tàng có một số hiện vật bằng đồng và đất nung. Đồng giữ chi tiết tốt hơn đá nhiều — nếu thấy một tượng có nét mặt sắc nguyên, hãy xem nhãn: rất có thể đó là đồng.

Bốn phong cách nên phân biệt

Các học giả Pháp như Philippe Stern, sau đó Jean Boisselier, đã chia điêu khắc Champa thành những phong cách đặt theo tên nơi tìm thấy hiện vật tiêu biểu. Cách gọi này vẫn được dùng đến nay, và chính là cách bảo tàng tổ chức phòng. Niên đại dưới đây là khoảng thường dẫn, các nhà nghiên cứu vẫn tiếp tục điều chỉnh.

Mẹo so sánh nhanh

Chọn một bộ phận để so qua các phòng — ví dụ lông mày, hoặc khuôn miệng, hoặc cách chạm vòng tay. Đồng Dương với lông mày nối liền, môi dày rất khác Trà Kiệu với mặt tròn mỉm cười. Khi đã nhận ra sự khác biệt ở một bộ phận, mắt bạn sẽ tự nhìn ra khác biệt ở cả khối tượng.

Những hiện vật đáng dừng lâu

• Đài thờ Mỹ Sơn E1: bệ thờ lớn với các mặt chạm cảnh người tu hành, nhạc công, thú rừng — nhiều cảnh nhỏ như một bức phù điêu chạy vòng.
• Đài thờ Trà Kiệu: bệ thờ có các phù điêu vũ nữ và cảnh kể chuyện, tiêu biểu cho phong cách Trà Kiệu.
• Tượng Bồ tát Tara tìm thấy ở Đồng Dương: bằng đồng, khác chất liệu với phần lớn bộ sưu tập, nên giữ được nét mặt rất rõ.
• Các bệ, tượng thần, tượng linh vật phong cách Tháp Mắm: để so độ cách điệu với những phòng sớm hơn.

Ba hiện vật đầu đều đã được công nhận Bảo vật quốc gia; bảo tàng còn những Bảo vật quốc gia khác — danh sách cập nhật có trên trang của bảo tàng và của Cục Di sản văn hoá.

Về ý nghĩa các hoạ tiết như mặt Kala, thuỷ quái Makara, vũ nữ Apsara, chim thần Garuda, có thể đọc các bài chuyên về hoạ tiết tháp Chăm. Ở đây ta xem chúng như khối đá đã được tạc: đục sâu bao nhiêu, mài mịn chỗ nào, giữ được chi tiết gì sau hàng trăm năm.

Xem như một người thợ đá

1. Tìm vết đục. Ở mặt sau hoặc mặt dưới bệ, nơi không được mài, thường còn vết dụng cụ. Đó là dấu tay người thợ, đẹp không kém mặt trước.
2. Tìm mặt cắt vỡ. Chỗ vỡ cho thấy hạt đá thật bên trong, so với mặt ngoài đã phong hoá.
3. Nhìn độ sâu chạm. Phù điêu trên bệ thờ có chỗ chạm nổi thấp, chỗ gần như tượng tròn tách khỏi nền. Người thợ dùng độ sâu để đẩy nhân vật chính lên trước.
4. Để ý khối "chừa lại". Ở tượng đứng, chân hoặc mắt cá thường dày bất thường, có khi còn một tấm đá chống phía sau — vì sa thạch không chịu được thân nặng trên cổ chân mảnh.

Góc nhìn hôm nay: một buổi ở bảo tàng

• Dành ít nhất hai giờ. Đi một vòng nhanh để định hướng, rồi quay lại hai phòng bạn thích nhất.
• Đi buổi sáng nếu muốn vắng. Một số phòng có ánh sáng tự nhiên từ cửa sổ; nắng xiên buổi sáng làm nổi phù điêu.
• Không chạm vào hiện vật, kể cả hiện vật không có tủ kính. Dầu và muối trên tay đẩy nhanh quá trình bong lớp của sa thạch.
• Chụp ảnh theo quy định của bảo tàng; không dùng đèn flash.
• Đi tiếp: sau bảo tàng, đến tận nơi các phong cách ra đời — khu đền tháp Mỹ Sơn (Di sản Thế giới UNESCO), các tháp ở Bình Định cũ (nay thuộc Gia Lai) cho phong cách muộn. Thấy tượng trong bảo tàng rồi mới thấy khoảng trống trên tháp, bạn sẽ hiểu chúng từng đứng ở đâu.
• Đọc thêm: các ấn phẩm của chính bảo tàng, các công trình của Jean Boisselier về điêu khắc Champa, và tài liệu của Trường Viễn Đông Bác cổ.

Một việc làm được ngay: trước khi vào, chọn một bộ phận để theo dõi suốt buổi — lông mày là dễ nhất. Chụp lông mày của một tượng ở mỗi phòng. Ra về, bạn có một chuỗi ảnh cho thấy cả lịch sử điêu khắc Champa chỉ qua một nét đục.