Bảo quản tượng đá, bia đá ngoài trời: rêu, địa y và phong hoá

Bảo quản tượng đá, bia đá ngoài trời là làm chậm phong hoá chứ không làm đá "mới lại": giữ cho nước mưa thoát nhanh, hạn chế rêu và địa y bám dày, không để chân đá ngâm nước, và làm sạch thật nhẹ bằng nước sạch với bàn chải lông mềm. Những việc gây hại nhiều nhất lại hay được làm nhất: chà bàn chải sắt, xịt nước áp lực cao, dùng axit tẩy rêu, quét xi măng hoặc sơn lên đá. Mỗi lớp đá mất đi là một lớp nét chữ, nét chạm không lấy lại được.

Đá cũng "già": phong hoá là gì

Đá trông vĩnh cửu, nhưng ngoài trời nó chịu tác động liên tục:

• Nước: mưa thấm vào lỗ rỗng của đá, hoà tan dần một số khoáng chất, nhất là ở đá vôi, đá hoa (cẩm thạch).
• Muối: nước ngầm, nước mưa mang muối thấm lên chân đá. Khi nước bốc hơi, muối kết tinh trong lỗ rỗng, nở ra và làm bề mặt bong vảy, bở thành bột. Đây là nguyên nhân hư hỏng rất phổ biến ở chân tượng, chân bia.
• Nóng lạnh: nắng gắt ban ngày, mưa rào bất chợt làm lớp mặt giãn co khác lớp trong.
• Sinh vật: rêu, địa y, tảo, rễ cây bám vào khe. Rễ cây có thể nạy nứt cả khối đá.
• Con người: sờ tay, xoa, leo trèo, viết vẽ, va chạm.

Mỗi loại đá chịu khác nhau. Đá sa thạch và đá vôi xốp mòn nhanh hơn granite đặc. Đá xanh (đá vôi màu xám xanh) dùng nhiều ở miền Bắc, như ở các làng đá Ninh Vân, khá bền nhưng vẫn bị rêu và muối tấn công ở chân.

Đọc tình trạng đá trước khi làm gì

Làm sạch: càng nhẹ càng tốt

Nguyên tắc của người làm bảo tồn: dùng phương pháp nhẹ nhất có hiệu quả, và thử ở chỗ khuất trước. Với tượng đá, bia đá ở nhà, ở nhà thờ họ, ở làng, các bước phổ thông là:

1. Chụp ảnh trước khi làm từ nhiều góc, có ánh sáng nghiêng để thấy nét chữ, nét chạm.
2. Phủi lá, đất, bụi khô bằng chổi lông mềm.
3. Làm ướt đá bằng nước sạch (không phải nước giếng nhiễm phèn, không nước mặn), xịt nhẹ bằng bình phun hoặc vòi nước chảy yếu.
4. Chải nhẹ bằng bàn chải lông mềm (lông nhựa mềm hoặc lông tự nhiên), theo vòng tròn nhỏ, từ dưới lên để vệt bẩn không chảy loang xuống phần đã sạch, rồi tráng từ trên xuống.
5. Không cố gỡ hết địa y. Mảng địa y bám chặt, gỡ ra là kéo theo lớp mặt đá. Để yên, hoặc hỏi chuyên gia.
6. Để khô tự nhiên.

Có những chất tẩy sinh học chuyên dụng mà người làm bảo tồn dùng để xử lý rêu, địa y, sau khi đã thử và đánh giá đá. Chúng không phải thứ để mua về tự xịt khắp tượng.

Những việc gây hại nhiều nhất

• Bàn chải sắt, giấy ráp, đá mài: cạo mất lớp mặt, xoá nét chạm.
• Máy xịt rửa áp lực cao: nước bắn mạnh xoáy vào lỗ rỗng, bóc lớp mặt, đẩy nước vào sâu trong đá. Rất hay bị dùng cho bia mộ, tượng ngoài sân vì nhanh sạch.
• Axit (axit tẩy rửa nhà vệ sinh, axit chanh đậm đặc): ăn mòn đá vôi, đá hoa, đá xanh. Bề mặt sạch ngay nhưng đã mất một lớp.
• Thuốc tẩy javel: để lại muối trong đá, sau này kết tinh làm bong vảy.
• Quét xi măng, vữa xi măng trám khe: xi măng cứng và kém thấm hơn nhiều loại đá cổ, giữ nước lại phía sau, đá xung quanh vỡ dần.
• Sơn, nhũ, sơn chữ lại bằng sơn công nghiệp: che mất nét cũ, giữ ẩm, khi bong kéo theo mặt đá.
• Phủ "chất chống thấm" không rõ loại: có thể nhốt hơi ẩm, làm hỏng nhanh hơn.

Giảm nguyên nhân thay vì chỉ lau

Làm sạch chỉ xử lý dấu hiệu. Muốn đá bền, phải giảm nguyên nhân:

1. Thoát nước quanh chân: đá đứng trong vũng nước, chân ngập đất ẩm sẽ hút nước và muối lên liên tục. Giữ mặt bằng xung quanh dốc ra ngoài, có rãnh thoát.
2. Cắt cây bám: dây leo, cây con mọc ở khe đá nên được cắt sát gốc, không giật rễ ra kẻo vỡ đá.
3. Không trồng cây sát: cây to sát tượng làm bóng râm ẩm thường xuyên, rễ phá nền.
4. Mái che: với bia, tượng quý, một mái che giảm đáng kể mưa trực tiếp. Bia tiến sĩ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám ngày nay đặt trong các nhà bia có mái là một ví dụ.
5. Hạn chế sờ tay: mồ hôi, dầu da tay và ma sát hằng ngày làm mòn đá. Ở Văn Miếu, tục xoa đầu rùa đội bia từng làm mòn bóng nhiều đầu rùa; nay có rào chắn để bảo vệ. Ở nhà thờ họ, nghĩa trang, hãy nhắc trẻ không trèo lên tượng.

Bia mộ, tượng trong vườn nhà

Với bia mộ, bia đá gia đình mới làm vài chục năm, có thể vệ sinh thường xuyên hơn theo cách nhẹ ở trên. Một số lưu ý:

• Vệt rêu mới, bụi bẩn: nước sạch và bàn chải mềm thường là đủ.
• Chữ sơn màu trên bia mới (chữ phun cát hoặc khắc laser có tô màu): sơn lại khi phai là được, dùng sơn hợp với đá, chỉ tô trong lòng nét.
• Bia cổ, bia có niên đại, bia của làng, của dòng họ đã lâu đời: coi như hiện vật, chỉ phủi nhẹ, chụp ảnh lưu lại. Nếu muốn đọc chữ mờ, hãy chụp ảnh với đèn rọi nghiêng từ nhiều phía chứ đừng tô phấn, tô mực vào nét.

Rập bia (đặt giấy, xoa mực để lấy bản dập) là kỹ thuật của người nghiên cứu, cần làm đúng cách và có phép của nơi quản lý. Rập vụng có thể để lại mực, làm bong mặt đá.

Khi nào cần chuyên gia

Bề mặt bong vảy, bở bột; nứt dài; mảnh vỡ rời; bia, tượng trong di tích đã xếp hạng. Với di tích, việc tu bổ phải theo quy định của pháp luật về di sản văn hoá. Hãy chụp ảnh và báo cho ban quản lý hoặc cơ quan văn hoá địa phương.