Bãi đá cổ Sa Pa: hình khắc trên đá tự nhiên ở thung lũng Mường Hoa

Bãi đá cổ Sa Pa là quần thể các tảng đá tự nhiên có hình khắc nằm rải rác trong thung lũng Mường Hoa, vùng Sa Pa, tỉnh Lào Cai. Trên mặt đá có các hình người, hình giống nhà, đường vạch, hình xoáy và nhiều ký hiệu khó giải đoán, được tạo bằng cách khắc, ghè và mài vào bề mặt đá. Niên đại, chủ nhân và ý nghĩa của hình khắc đến nay vẫn còn tranh luận giữa các nhà nghiên cứu, và chính sự bí ẩn ấy làm nơi đây khác hẳn mọi di sản chạm khắc đá khác ở Việt Nam.

Đá khắc tự nhiên: một loại di sản khác

Hầu hết điêu khắc đá mà ta biết, từ bia Văn Miếu tới tượng lăng Huế, là đá đã được khai thác, cắt khối, mang về nơi dựng. Bãi đá Sa Pa thuộc loại khác: hình khắc trên đá tại chỗ, trên những tảng đá tự nhiên nằm giữa đồi, ruộng. Giới khảo cổ gọi loại này là nghệ thuật khắc đá (petroglyph), có mặt ở nhiều nơi trên thế giới, từ Scandinavia đến Australia.

Ở Việt Nam, ngoài Sa Pa còn có những bãi đá có hình khắc khác ở vùng núi phía Bắc, như bãi đá Nấm Dẩn ở vùng Xín Mần cũ (Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang). Sa Pa là nơi nổi tiếng và được nghiên cứu nhiều nhất.

Thung lũng Mường Hoa và những tảng đá

Thung lũng Mường Hoa nằm phía dưới trung tâm Sa Pa, có suối Mường Hoa chảy qua, hai bên là ruộng bậc thang của người H'Mông, Dao, Giáy. Các tảng đá có hình khắc nằm rải rác trên sườn đồi và ven ruộng, có tảng to như một ngôi nhà nhỏ, có tảng chỉ vài mét. Số lượng tảng đá có hình khắc được các tài liệu nêu khác nhau, thường ở mức khoảng hơn một trăm tảng.

Bãi đá cổ Sa Pa đã được Nhà nước xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Về hành chính, vùng này nay thuộc tỉnh Lào Cai mới (sau khi Yên Bái nhập vào Lào Cai năm 2025); tên các xã, phường quanh Sa Pa đã thay đổi.

Lịch sử nghiên cứu

Bãi đá được giới nghiên cứu châu Âu chú ý từ đầu thế kỷ 20, khi các nhà khoa học thuộc Trường Viễn Đông Bác Cổ của Pháp khảo sát vùng núi Bắc Kỳ. Sau đó, các nhà khảo cổ và dân tộc học Việt Nam tiếp tục nghiên cứu qua nhiều đợt. Đến nay đã có nhiều công trình, nhưng các câu hỏi lớn vẫn chưa có lời giải thống nhất.

Các câu hỏi còn tranh luận

Khi đọc các bài viết phổ thông, bạn sẽ gặp những khẳng định chắc nịch như "đây là bản đồ cổ" hay "đây là chữ của người xưa". Hãy coi đó là giả thuyết. Các nhà nghiên cứu nghiêm túc thường thận trọng hơn nhiều.

Kỹ thuật tạo hình khắc

Hình khắc trên đá tự nhiên thường được tạo bằng ba cách, có thể kết hợp:

• Ghè (đập chấm): dùng một hòn đá cứng hơn đập liên tục lên bề mặt, tạo những vết lõm nhỏ nối thành đường hoặc mảng.
• Khắc vạch: dùng mũi nhọn cứng vạch đi vạch lại thành rãnh.
• Mài: mài cho rãnh mịn, sâu hơn.

Không có bộ đục thép, người xưa vẫn tạo được những đường rãnh rõ ràng trên đá. Điều đó cho thấy nguyên tắc cốt lõi của nghề đá đã có từ rất sớm: dùng vật cứng hơn để lấy đi vật mềm hơn, từng chút một.

Vì đá nằm ngoài trời hàng thế kỷ, nhiều hình đã mờ do phong hoá, rêu, địa y. Hình rõ nhất khi nhìn dưới ánh sáng xiên sáng sớm hoặc chiều muộn, hoặc khi mặt đá vừa ướt sau mưa.

Xem bãi đá cổ cho đúng cách

• Đi với người dẫn địa phương hoặc theo lối tham quan đã được chỉ dẫn; một số tảng đá nằm trong ruộng của người dân.
• Không trèo lên đá, không đứng lên hình khắc. Giày dép làm mòn bề mặt rất nhanh.
• Không tô phấn, tô màu, đổ nước có hoá chất để "làm nổi" hình khắc chụp ảnh. Việc này gây hại lâu dài và từng là vấn đề ở nhiều di chỉ đá khắc trên thế giới.
• Không khắc thêm tên hay ký hiệu. Đây là hành vi xâm hại di tích.
• Ruộng bậc thang trơn, nhất là mùa mưa: đi giày bám tốt, cẩn thận ở bờ ruộng.

Vé tham quan khu vực, đường vào và lịch trình nên xem trên trang chính thức của ban quản lý du lịch Sa Pa.

So với các di chỉ đá khắc trên thế giới

Nhiều nơi trên thế giới có hình khắc trên đá tự nhiên, và một số đã được UNESCO ghi danh, như các hình khắc ở thung lũng Côa (Bồ Đào Nha) hay Tanum (Thuỵ Điển). Điểm chung của các di chỉ này là cũng gặp đúng những câu hỏi như ở Sa Pa: niên đại khó xác định, ý nghĩa nhiều cách hiểu, và bảo tồn ngoài trời rất khó. So sánh giúp ta thấy Sa Pa không phải điều lạ lùng biệt lập, mà là một phần của một truyền thống rất rộng của loài người: để lại dấu vết trên đá.

Góc nhìn hôm nay: điều bãi đá dạy người làm nghề chạm

Bãi đá cổ Sa Pa nhắc rằng chạm khắc là một trong những cách thể hiện lâu đời nhất của loài người, có trước cả chữ viết ở nhiều nơi. Người khắc không chọn đá, họ dùng đá có sẵn, và phải đọc bề mặt đá để quyết định vẽ gì ở đâu. Một số hình như uốn theo chỗ lồi lõm tự nhiên của tảng đá.

Với người học khắc hôm nay, có một bài tập hay rút từ đây: chọn một viên đá cuội hay một mẩu gỗ có hình dạng tự nhiên, quan sát vài ngày rồi mới quyết định khắc gì, để hình khắc đi theo chất liệu thay vì áp lên nó. Còn với người đi Sa Pa, hãy dành ít nhất một buổi cho thung lũng Mường Hoa thay vì chỉ ngắm cảnh từ trên cao. Đứng cạnh một tảng đá khắc lúc sáng sớm, nhìn hình hiện ra trong ánh sáng xiên, là trải nghiệm khó quên.