Muốn in tranh khắc nhiều màu, người ta khắc mỗi màu một tấm ván riêng rồi in lần lượt lên cùng một tờ giấy. Cái khó là làm cho các lớp màu chồng đúng chỗ, và người Nhật giải quyết việc đó bằng kento: hai dấu chặn khắc ngay trên mép mỗi ván, một hình chữ L ở góc và một vạch thẳng ở cạnh, để tờ giấy lần nào cũng đặt vào đúng một vị trí. Hiểu kento là làm được tranh hai, ba màu tại nhà với độ khớp đủ đẹp.
Bài toán canh màu
Hình dung một bức tranh có nét đen, mảng vàng và mảng xanh. Ba màu là ba ván. Tờ giấy phải nằm trên ván vàng, nhấc ra, nằm trên ván xanh, nhấc ra, nằm trên ván đen. Chỉ cần lệch một milimét, mảng vàng sẽ tràn ra ngoài nét đen, hoặc để lộ một khe giấy trắng giữa hai màu. Mắt người rất nhạy với khe hở như vậy.
Lệch có ba nguồn: các ván không khắc khớp nhau; tờ giấy đặt không đúng chỗ; và tờ giấy co giãn giữa các lần in, nhất là khi in màu nước trên giấy ẩm. Một hệ canh màu tốt phải trị cả ba.
Kento: dấu chặn khắc vào ván
Ở ukiyo-e, mỗi ván đều có hai dấu ở phần lề không in:
- Kagi kento (dấu móc): một gờ hình chữ L ở góc dưới bên phải. Góc tờ giấy được đẩy vào góc chữ L này.
- Hikitsuke kento (dấu kéo): một gờ thẳng ngắn trên cùng cạnh dưới, về phía bên trái. Cạnh giấy tì vào vạch này để giấy không xoay.
Hai điểm tựa ở hai cạnh vuông góc là đủ để cố định một tờ giấy chữ nhật. Vì dấu được khắc ngay vào ván, chúng không bao giờ xê dịch so với hình trên ván đó. Bí quyết nằm ở khâu khắc: các ván màu đều được làm từ bản in thử của ván nét, và bản in thử ấy mang theo luôn hình ảnh hai dấu kento. Thợ khắc khắc lại dấu kento trên mỗi ván mới đúng theo vị trí in trên bản thử. Vậy là mọi ván đều chung một hệ toạ độ.
Từ một ván nét ra nhiều ván màu
- Khắc ván nét (ván chủ) với đầy đủ đường viền và hai dấu kento.
- In ra nhiều bản thử trên giấy mỏng, mỗi bản dành cho một màu. Ở Nhật, bản thử này gọi là kyōgō.
- Tô màu lên bản thử: người vẽ tô vùng của từng màu lên từng tờ.
- Dán úp từng tờ lên ván mới và khắc chỉ giữ lại vùng màu ấy, cùng hai dấu kento.
- In theo thứ tự: thường màu nhạt trước, màu đậm sau, mảng lớn trước, chi tiết sau.
Thứ tự in quan trọng không kém. Màu sau phủ lên màu trước, nên vàng in dưới xanh sẽ cho xanh lục ở chỗ chồng. Thợ in có thể cố ý tận dụng điều đó để có thêm màu mà không cần thêm ván.
Các cách in nhiều màu khác trên thế giới
| Cách | Ở đâu, khi nào | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Đấu bản (ghép ván nhỏ) | Trung Hoa, thế kỷ 17 | Mỗi màu khắc trên một mảnh ván nhỏ cắt theo hình, ghép lại như trò xếp hình. Tiêu biểu là Thập Trúc Trai thư hoạ phổ (1633) |
| Khắc gỗ sáng tối (chiaroscuro) | Đức, Ý, đầu thế kỷ 16 | Hai, ba ván cùng một tông màu ở các độ đậm khác nhau, giả lối vẽ phác có điểm sáng trắng |
| Ván màu riêng có kento | Nhật Bản, từ khoảng 1765 | Mỗi màu một ván, canh bằng dấu chặn khắc trên ván, in màu nước |
| In giảm dần (reduction) | Phổ biến trong thế kỷ 20, Picasso dùng cho linocut | Chỉ một ván: in màu đầu, khắc bớt, in màu tiếp, khắc bớt tiếp. Ván bị phá dần, không in thêm được |
Ở Việt Nam, tranh dân gian cũng in nhiều màu bằng nhiều ván. Theo cách thường được mô tả, các ván màu in trước, ván nét đen in sau cùng để che mép màu. Đây là một mẹo canh màu thông minh: nét đen dày đủ để giấu những chỗ lệch nhỏ.
Lối in giảm dần: một ván cho cả bức
Lối này đáng nói riêng vì nó rất hợp với người tập ở nhà, chỉ cần một tấm linoleum. Giả sử tranh có ba màu: vàng, cam, nâu.
- Khắc đi những chỗ sẽ giữ màu trắng giấy. In toàn bộ số bản bằng màu vàng.
- Khắc tiếp những chỗ sẽ giữ màu vàng. In chồng màu cam lên tất cả các bản đã in vàng.
- Khắc tiếp những chỗ sẽ giữ màu cam. In màu nâu.
Sau bước cuối, ván chỉ còn những vùng nâu. Không thể in thêm bản vàng nào nữa. Người Anh gọi đùa đây là "bản in tự sát". Vì vậy phải in dư vài bản ở bước đầu, phòng in hỏng ở các bước sau.
Làm khung canh màu tại nhà
Không cần khắc kento vào ván linoleum. Một khung canh màu bằng bìa cứng làm được trong mười phút:
- Lấy một tấm bìa cứng dày, lớn hơn tờ giấy in vài phân mỗi chiều.
- Dán hai thanh bìa mỏng thành góc vuông ở góc dưới bên trái. Đây là góc chặn giấy.
- Đặt ván vào một góc chặn khác, cũng dán bằng thanh bìa, để ván lần nào cũng nằm đúng chỗ.
- Mỗi lần in: đặt ván vào góc của ván, đặt góc giấy vào góc của giấy, hạ giấy xuống từ từ.
Một cách nữa là cách ghim: đục hai lỗ nhỏ ở lề giấy và cắm qua hai chốt cố định trên khung. Cách này khớp hơn, nhưng làm thủng lề giấy.
Mẹo chống co giãn: nếu in màu nước trên giấy ẩm, giữ tất cả các tờ trong túi nhựa giữa các lần in để độ ẩm đều. Nếu in mực dầu, dùng giấy khô và ít co, chờ lớp trước se mặt mới in lớp sau.
Góc nhìn hôm nay: những lỗi canh màu hay gặp
- Có khe trắng giữa hai màu: khi khắc ván màu, chừa vùng màu lấn vào dưới nét đen khoảng một milimét. Nét đen in sau sẽ che phần lấn.
- Màu lệch đều về một phía: góc chặn giấy bị xê dịch, hoặc giấy bị đẩy chưa sát góc. Dán chặt lại khung.
- Màu lệch ở một đầu, khớp ở đầu kia: giấy bị xoay. Kiểm tra cạnh giấy có tì đều vào vạch chặn không.
- Bản đầu khớp, bản sau lệch dần: giấy co giãn theo độ ẩm. Giữ ẩm đều, in nhanh hơn.
Khi đến xem tranh in nhiều màu ở bảo tàng, hãy tìm mép giao giữa hai màu. Chỗ màu chồng hơi đậm hơn, hay khe trắng mỏng, là dấu tay của người in. Tranh in càng cổ, những chỗ ấy càng kể nhiều về cách xưởng làm việc.
Câu hỏi thường gặp
Kento là gì?
Kento là hai dấu chặn khắc trên mép ván in khắc gỗ Nhật: một gờ hình chữ L ở góc và một gờ thẳng ở cạnh. Tờ giấy luôn đặt vào hai dấu này nên các màu in ở nhiều ván khác nhau chồng đúng vị trí.
In tranh khắc nhiều màu thì cần bao nhiêu ván?
Thường mỗi màu một ván, nhưng có thể ít hơn nhờ in chồng màu để tạo màu mới, hoặc khắc hai mặt ván. Lối in giảm dần chỉ dùng một ván duy nhất, khắc bớt sau mỗi màu.
In giảm dần (reduction print) là gì?
Là cách in nhiều màu từ một tấm ván: in màu nhạt nhất cho tất cả bản, khắc bớt, in màu kế tiếp, cứ thế đến màu cuối. Ván bị phá dần nên không in thêm bản được.
Vì sao tranh in nhiều màu hay bị lệch màu?
Do ván khắc không khớp, do tờ giấy đặt sai chỗ hoặc bị xoay, và do giấy co giãn theo độ ẩm giữa các lần in. Dùng khung chặn giấy cố định và giữ độ ẩm giấy đều sẽ giảm phần lớn lỗi.
Tranh khắc nên in màu nào trước?
Thường in màu nhạt trước, màu đậm sau, mảng lớn trước, chi tiết và nét đen sau cùng. Nét đen in cuối giúp che những chỗ lệch nhỏ ở mép màu.
