Trong các lăng vua Nguyễn ở Huế, tượng đá đứng thành hai hàng đối xứng trên sân chầu (bái đình): quan văn, quan võ, voi và ngựa, như một buổi chầu được tạc bằng đá dành cho vị vua đã khuất. Tượng thường làm bằng đá xanh, qua mỗi lăng lại khác nhau về kích thước, tỉ lệ và độ chi tiết, từ lăng Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị đến Tự Đức, Đồng Khánh và Khải Định. Đi qua các sân chầu theo thứ tự thời gian là cách dễ nhất để thấy nghề tạc đá cung đình thay đổi trong hơn một thế kỷ.
Sân chầu: một triều đình bằng đá
Lăng vua Nguyễn thường gồm hai phần: khu tẩm điện để thờ và khu lăng mộ. Trên trục chính, trước nhà bia, là bái đình, tức sân chầu, lát đá, hai bên đặt tượng. Hình thức này phỏng theo nghi thức triều đình: quan văn một bên, quan võ một bên, cùng voi và ngựa là phương tiện của nghi lễ và quân đội. Tượng đứng quay mặt vào trục, như đang chầu.
Lối đặt tượng đá ở lăng mộ có truyền thống lâu đời ở phương Đông, và ở Việt Nam đã có từ trước thời Nguyễn, ví dụ ở khu lăng mộ thời Lê sơ tại Lam Kinh (Thanh Hoá). Thời Nguyễn đưa lối này vào hệ thống lăng tẩm quy mô lớn ở Huế.
So sánh tượng ở các lăng
| Lăng | Vua | Đặc điểm tượng thường được nhận xét |
|---|---|---|
| Thiên Thọ lăng | Gia Long | Tượng chầu giản dị, khối gọn, ít chi tiết trang trí |
| Hiếu lăng | Minh Mạng | Hai hàng tượng nghiêm trang, bố cục trục chính rõ ràng, kích thước lớn hơn |
| Xương lăng | Thiệu Trị | Kế thừa lối Minh Mạng, quy mô nhỏ hơn |
| Khiêm lăng | Tự Đức | Tượng có kích thước nhỏ, gắn với giai thoại về vóc người của vua (giai thoại, chưa có sử liệu xác nhận) |
| Tư lăng | Đồng Khánh | Quy mô khiêm tốn |
| Ứng lăng | Khải Định | Tượng nhiều chi tiết, có thêm lính hầu, chịu ảnh hưởng thẩm mỹ đầu thế kỷ 20 |
Nhận xét trên là xu hướng chung mà khách tham quan có thể tự kiểm. Số lượng tượng cụ thể ở từng lăng nên tra trong tài liệu của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, vì một số tượng đã hư hại, được thay hoặc phục chế qua thời gian.
Đọc một pho tượng quan
Quan văn
Thường đứng thẳng, hai tay chắp trước ngực cầm hốt (thẻ bài), đầu đội mũ, mặc triều phục dài. Thợ tạc tập trung vào sự trang nghiêm: mặt hướng thẳng, nếp áo buông đều.
Quan võ
Thường đứng chống gươm hoặc tay cầm binh khí, dáng vững hơn, mũ và áo khác quan văn. Chi tiết giáp, đai lưng là nơi thợ thể hiện tay nghề.
Voi và ngựa
Voi đứng, có yên hoặc bành, vòi buông; ngựa có yên cương. Đây là chỗ thú vị để xem thợ tạc khối lớn: chân voi phải đủ dày để chịu trọng lượng tượng, đồng thời vẫn có dáng con vật thật.
Về chất liệu, tượng ở các lăng thường được mô tả là đá xanh, loại đá vôi hạt mịn mà vùng Thanh Hoá là nguồn cung cấp nổi tiếng. Đá xanh cho phép tạc chi tiết khuôn mặt, nếp áo khá rõ, nhưng ngoài trời lâu năm sẽ bị phong hoá, đen rêu.
Kỹ thuật: tạc tượng chầu khác tạc tượng thờ
Tượng chầu ở lăng là tượng nghi lễ đứng ngoài trời, nhìn từ xa và theo hàng. Điều này ảnh hưởng đến cách tạc:
- Đồng loạt: các tượng trong một hàng phải gần giống nhau về kích thước, dáng, để tạo nhịp. Thợ phải làm theo mẫu chung.
- Khối chắc: ít chi tiết rời, ít phần nhô mảnh dễ gãy như ngón tay xoè, vì tượng đứng ngoài mưa nắng.
- Mặt trước quan trọng nhất: tượng được nhìn chính từ trục giữa, nên mặt trước và mặt nghiêng phía trục được làm kỹ hơn mặt sau.
- Liền bệ: tượng thường tạc liền với bệ đá để vững.
Một điều thú vị khi so với tượng thờ trong chùa: tượng chầu không có tên riêng, không được thờ, không sơn thếp. Giá trị của chúng nằm ở toàn thể hàng tượng chứ không ở một pho đơn lẻ. Vì thế khi xem, đừng chỉ chụp cận một pho; hãy đứng ở đầu sân chầu nhìn cả hàng, nơi nhịp lặp của các khối đá tạo nên vẻ uy nghi mà người thiết kế lăng muốn có. Đó là cách nhìn điêu khắc như một phần của kiến trúc và cảnh quan, đúng với ý đồ ban đầu.
Thời gian và bảo tồn
Quần thể di tích Cố đô Huế, trong đó có các lăng vua Nguyễn, được UNESCO ghi danh Di sản thế giới năm 1993. Tượng đá ngoài trời ở Huế chịu khí hậu mưa nhiều, ẩm cao: rêu, địa y bám, đá đen dần, có chỗ nứt, sứt. Chiến tranh và thời gian cũng làm hư hại một số tượng. Công việc bảo tồn gồm làm sạch có kiểm soát, gia cố vết nứt và phục chế chỗ vỡ theo nguyên tắc bảo tồn di tích.
Với khách tham quan: không trèo lên tượng voi, ngựa để chụp ảnh, không tựa vào tượng, không cạo rêu. Bề mặt đá phong hoá rất dễ bong khi bị tác động.
Nhà bia và tấm bia lớn nhất Huế
Sau sân chầu thường là nhà bia (bi đình), nơi đặt tấm bia ghi công đức của vị vua đã khuất, thường gọi là bia "Thánh đức thần công", văn bia do vua kế vị soạn. Trường hợp đặc biệt là lăng Tự Đức: tấm bia ở đây khắc bài Khiêm cung ký do chính vua Tự Đức soạn khi còn sống, kể về cuộc đời và những điều ông tự thấy mình còn thiếu sót. Đây là một trong những tấm bia đá lớn nhất ở Huế.
Với người quan tâm nghề đá, nhà bia là chỗ để xem kỹ thuật khắc chữ trên khối đá lớn: bố cục cột chữ, độ sâu nét, đường diềm chạm quanh lòng bia. Tấm bia đứng trong nhà có mái che nên thường giữ nét tốt hơn nhiều so với tượng ngoài sân, và sự khác biệt ấy cho thấy rõ tác động của mưa nắng lên đá.
Góc nhìn hôm nay: đi một vòng lăng để đọc tượng
- Chọn ba lăng đủ khác nhau: Minh Mạng, Tự Đức và Khải Định là bộ ba dễ so nhất.
- Ở mỗi sân chầu, đứng ở đầu hàng, nhìn dọc cả hàng tượng: nhịp có đều không, tượng có giống nhau không.
- Chụp cùng một loại tượng (ví dụ quan văn) ở cả ba lăng, cùng góc. Đặt ba ảnh cạnh nhau, bạn sẽ thấy rõ sự khác nhau về tỉ lệ, chi tiết và tinh thần.
- Đi buổi sáng sớm khi nắng xiên, khối tượng nổi rõ và trời còn mát.
Vé và giờ mở cửa các lăng nên xem trên trang chính thức của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế. Các lăng nằm cách xa nhau dọc sông Hương, nên tính trước đường đi.
Câu hỏi thường gặp
Tượng đá trong lăng vua Nguyễn là tượng gì?
Là các tượng quan văn, quan võ, voi và ngựa đứng thành hai hàng trên sân chầu (bái đình), phỏng theo cảnh triều đình chầu vua. Lăng Khải Định có thêm tượng lính hầu.
Bái đình là gì?
Bái đình là sân chầu lát đá trong lăng vua Nguyễn, nằm trên trục chính trước nhà bia, hai bên đặt tượng quan và tượng thú. Đây là không gian nghi lễ mô phỏng buổi chầu của triều đình.
Vì sao tượng ở lăng Tự Đức nhỏ?
Có giai thoại cho rằng tượng được làm nhỏ để tương xứng với vóc người vua Tự Đức. Đây là giai thoại phổ biến, chưa có sử liệu xác nhận rõ ràng, nên nên hiểu như một câu chuyện dân gian.
Tượng đá lăng Huế làm bằng đá gì?
Tượng thường được mô tả là làm bằng đá xanh, loại đá vôi hạt mịn mà Thanh Hoá là nguồn cung cấp nổi tiếng. Loại đá này tạc được chi tiết nhưng ngoài trời dễ bị rêu và phong hoá.
Lăng nào ở Huế có tượng đá đẹp nhất?
Không có lăng "đẹp nhất" cho mọi người. Lăng Minh Mạng có sân chầu trang nghiêm, bố cục chuẩn mực; lăng Khải Định có tượng nhiều chi tiết nhất. Đi cả hai cùng lăng Tự Đức là cách so sánh tốt.
