Tự học khắc gỗ tại nhà: cần những gì cho buổi đầu tiên

Buổi khắc gỗ đầu tiên chỉ cần năm thứ: một con dao gọt gỗ lưỡi cố định thật sắc, vài thanh gỗ mềm thớ thẳng, một chiếc găng chống cắt cho tay giữ gỗ, một miếng da liếc dao và một góc bàn có ánh sáng tốt. Bộ đục nhiều chiếc, máy mài, máy khắc có thể đợi. Mục tiêu của buổi đầu không phải là làm ra một con vật, mà là học cách cầm dao an toàn và cảm được gỗ dưới lưỡi.

Chọn lối vào: dao hay đục

Có hai cửa vào nghề khắc gỗ tại nhà, và mỗi cửa cần đồ khác nhau:

• Gọt bằng dao (whittling): cầm phôi trên tay, gọt bằng một con dao. Ít đồ, làm được ở ban công, trên ghế đẩu. Ra những món nhỏ: con chim, cái thìa, móc treo.
• Chạm bằng đục: phôi kẹp chặt trên bàn, dùng đục, đôi khi có vồ. Cần bàn chắc và đồ kẹp. Hợp với phù điêu, tấm hoa văn, tượng lớn hơn.

Với hầu hết người tự học, dao là cửa vào hợp hơn: rẻ hơn, gọn hơn, và nó dạy đọc thớ rất nhanh vì tay cảm trực tiếp từng sợi gỗ. Bài này đi theo lối dao, có ghi chú cho người muốn đi lối đục.

Danh sách mua: ngay, sau, chưa cần

Dao lưỡi gập (dao nhíp) cũng gọt được, nhưng lưỡi có thể gập lại vào ngón tay khi bạn lỡ ép ngược. Với người mới, dao lưỡi cố định an toàn hơn. Không cần dao dài: lưỡi chừng ba bốn phân là đủ kiểm soát.

Gỗ cho buổi đầu

Hãy tìm thanh gỗ mềm cỡ ngón cái tới cỡ cổ tay, dài chừng một gang, thớ thẳng, không mắt. Gỗ đoạn (basswood) bán dạng phôi là lựa chọn dễ nhất. Nếu không có, hỏi xưởng mộc xin mẩu gỗ thông mảnh vòng năm, hoặc thử gỗ cây vườn mới chặt còn hơi tươi (gỗ tươi gọt rất êm). Tránh tre trúc ở buổi đầu: thớ dọc rất mạnh, dao dễ trượt theo thớ. Tránh mọi mẩu gỗ có keo, sơn, đinh.

Góc làm việc an toàn

• Ngồi ghế chắc, hai chân đặt vững, khuỷu tay có chỗ tì. Không gọt khi đứng đi lại.
• Ánh sáng chiếu từ phía trước hoặc bên cạnh, không bị bóng tay che lên phôi.
• Không gọt trên đùi theo hướng vào trong. Mặt trong đùi có động mạch lớn; vùng giữa hai đùi là chỗ tuyệt đối không cho mũi dao đi về phía đó.
• Trẻ nhỏ, vật nuôi ở ngoài tầm với. Dao đặt xuống luôn để lưỡi quay vào trong bàn.
• Hộp sơ cứu: gạc, băng dính, nước sạch, ở ngay chỗ làm.

Kế hoạch buổi đầu: chín mươi phút

1. Mười phút: liếc dao. Ngay cả dao mới cũng nên liếc vài lượt trên da. Kéo lưỡi theo chiều lùi, mép lưỡi đi sau.
2. Hai mươi phút: phoi dài. Đeo găng tay giữ gỗ. Cầm thanh gỗ, gọt từng phoi dài dọc thanh, lưỡi đẩy ra xa người. Đừng cố làm ra hình gì; chỉ cố cho phoi dài, đều, cuộn.
3. Hai mươi phút: tìm chiều thớ. Gọt từ hai phía của một chỗ lồi trên thanh, so mặt cắt. Chỗ nào xơ là đang ngược thớ: đổi chiều.
4. Hai mươi phút: biến thanh vuông thành thanh tám cạnh, rồi thành thanh tròn. Đây là bài tập kiểm soát góc lưỡi tốt nhất.
5. Mười lăm phút: nghỉ, nhìn lại. Thu phoi, liếc dao lần nữa, ghi lại chỗ nào khó.

Nếu đi lối đục: thay bước 2–4 bằng việc kẹp chặt một tấm gỗ mềm, dùng đục vũm vừa khoét những rãnh song song dọc thớ, rồi thử một rãnh ngang thớ để thấy khác biệt. Không giữ phôi bằng tay khi đục.

Những gì nên cảm thấy sau buổi đầu

Buổi đầu thành công không phải là buổi có sản phẩm. Đó là buổi bạn bắt đầu nghe được tiếng gỗ: lưỡi đi xuôi thớ có tiếng xoẹt nhẹ, phoi rời ra đều; lưỡi đi ngược thì tiếng rít, gỗ giật. Tay mỏi ở cổ tay là bình thường. Tay mỏi ở cẳng tay và phải nghiến răng đẩy là dấu hiệu dao đã cùn hoặc bạn đang ăn phoi quá dày. Ngón cái tay cầm dao có thể ửng đỏ: sau vài buổi bạn sẽ muốn mua thêm băng ngón cái.

Món đầu tiên cho buổi thứ hai, thứ ba

Khi đã gọt được phoi dài và làm tròn được thanh gỗ, thử những món có ít điểm yếu, nằm gọn trong phôi:

• một con cá dẹt, chỉ cần bo cạnh;
• một quả trứng hay hòn cuội gỗ cầm vừa lòng bàn tay;
• một chiếc móc áo đơn giản;
• một con chim dáng tròn, không tách chân.

Tránh những thứ có phần mảnh nhô ra như chân hươu, cánh dang, đuôi dài: chúng gãy và làm nản lòng.

Góc nhìn hôm nay: học cùng người thật

Video hướng dẫn giúp nhiều, nhưng một buổi ngồi cạnh người đã khắc lâu năm cho bạn thứ video không có: họ nhìn tay bạn và chỉ ra ngay góc lưỡi đang sai. Ở Việt Nam, các làng nghề như Đồng Kỵ, Phù Khê, Sơn Đồng hay các nhóm khắc gỗ ở thành phố đôi khi nhận người đến xem hoặc học thử; hãy hỏi trực tiếp, và nói rõ bạn là người mới. Mang theo con dao của mình: nhờ thợ thử một nhát, bạn sẽ biết ngay dao mình sắc tới đâu.