Gọt gỗ bằng dao (whittling) dựa trên ba đường cắt cơ bản: cắt đẩy thẳng (lưỡi đi ra xa người, dùng để phá thô), cắt kéo kiểu gọt táo (lưỡi đi về phía ngón cái được che chắn, dùng để làm mịn và tạo khối nhỏ) và cắt đòn bẩy bằng ngón cái (ngón cái tay giữ gỗ đẩy sống dao, dùng cho nhát ngắn, chính xác). Thêm một nhát phụ là cắt chặn để tạo ranh giới. Nắm vững ba đường này, bạn gọt được gần như mọi món nhỏ cầm tay.
Whittling là gì, khác chạm khắc ở đâu
Whittling là chữ tiếng Anh chỉ việc gọt gỗ chỉ bằng một con dao, phôi cầm trên tay. Đây là thú tay chân lâu đời ở nhiều nền văn hoá: người chăn cừu, người đi biển, thợ rừng gọt thìa, móc, đồ chơi lúc nghỉ. Ở Thuỵ Điển cuối thế kỷ 19, phong trào sloyd do Otto Salomon phát triển ở trường Nääs đưa việc làm đồ gỗ bằng dao vào giáo dục, coi đó là cách rèn sự cẩn trọng và tư duy bằng tay.
So với chạm bằng đục, gọt dao ít đồ hơn và gần gũi hơn, nhưng có một điều khác căn bản: phôi không được kẹp mà nằm trong tay bạn. Vì vậy, mỗi đường cắt phải được thiết kế sao cho, nếu dao trượt, nó đi vào không khí chứ không vào người.
Cách cầm dao
Cầm dao bằng cả bàn tay, bốn ngón quấn quanh cán, lưỡi quay ra ngoài, như cầm một chiếc búa nhỏ. Đừng cầm như cầm bút ở các nhát mạnh: cổ tay sẽ không đủ chắc. Ngón cái tay cầm dao có lúc tì lên sống lưỡi để tăng kiểm soát. Dao gọt có lưỡi ngắn chính vì vậy: lực đặt gần mũi, dễ điều khiển.
Ba đường cắt và một nhát phụ
Đường cắt một: cắt đẩy thẳng
Đây là nhát đầu tiên mọi người học, và là nhát an toàn nhất.
- Cầm phôi bằng tay không thuận, giữ ở phần phía sau, xa chỗ sẽ cắt.
- Đặt lưỡi lên gỗ, góc nghiêng nhỏ so với mặt gỗ.
- Đẩy lưỡi đi ra xa người, xuôi thớ, cả cánh tay cùng đi.
- Dừng nhát cắt trước khi lưỡi ra khỏi gỗ, hoặc để lưỡi ra hẳn vào khoảng trống phía trước.
Nhát đẩy thẳng ăn được phoi dày, nên dùng để phá thô, làm thanh vuông thành tám cạnh, vạt đầu nhọn. Điểm yếu của nó là khó kiểm soát độ dài: khi gỗ đột ngột nhẹ, lưỡi phóng đi xa. Đó là lý do tay giữ gỗ phải nằm sau lưỡi, và không có ai ngồi phía trước bạn.
Đường cắt hai: cắt kéo kiểu gọt táo
Đây là cách bà nội vẫn gọt táo: lưỡi đi về phía ngón cái. Nó cho kiểm soát rất tốt vì lực đến từ việc khép các ngón, nhát ngắn và dừng chính xác.
- Cầm phôi bằng tay không thuận, ngón cái tay cầm dao đặt lên phôi ở phía dưới và lệch khỏi đường lưỡi sẽ đi.
- Lưỡi đặt lên gỗ, mép lưỡi hướng về phía ngón cái.
- Khép bàn tay cầm dao lại, như nắm tay, để lưỡi đi một nhát ngắn về phía ngón cái nhưng dừng ở phía trên nó.
Nhát này nguy hiểm nhất cho ngón cái nếu làm sai, nên thợ thường quấn băng ngón cái bằng da hoặc băng dính vải dày. Không bao giờ để ngón cái nằm thẳng trên đường đi của lưỡi. Ăn phoi mỏng: nhát gọt táo là để làm mịn, bo cạnh, tạo đường cong nhỏ, không phải để phá gỗ.
Đường cắt ba: đòn bẩy bằng ngón cái
Đây là nhát cho chi tiết. Lực không đến từ tay cầm dao mà từ ngón cái tay giữ gỗ.
- Tay cầm dao giữ lưỡi trên gỗ, mép lưỡi hướng ra xa người.
- Ngón cái tay giữ gỗ đặt lên sống dao, gần chuôi.
- Ngón cái đó đẩy sống dao đi một đoạn ngắn, trong khi tay cầm dao chủ yếu lái hướng và hãm.
Vì lực nhỏ và quãng ngắn, nhát đòn bẩy rất chính xác và an toàn: lưỡi đi xa người, cả hai tay đều sau lưỡi. Nó dùng để tạo hình mũi, mỏ, nếp nhỏ, gọt sát một ranh giới đã cắt chặn.
Nhát phụ: cắt chặn
Cắt chặn là ấn mũi dao thẳng xuống gỗ, vuông với mặt gỗ, tạo một vết rạch làm ranh giới. Sau đó gọt nghiêng về phía vết rạch, phoi sẽ rời ra gọn ở đó thay vì toạc tiếp. Cắt chặn dùng cho cổ chim, viền cánh, mép mắt, nơi bạn muốn một đường gãy rõ giữa hai mặt.
So sánh nhanh
| Đường cắt | Lưỡi đi về | Lực từ | Dùng cho | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|---|
| Đẩy thẳng | Ra xa người | Cánh tay | Phá thô, vát cạnh | Trượt dài khi gỗ nhẹ đột ngột |
| Gọt táo | Về phía ngón cái | Khép bàn tay | Làm mịn, bo cạnh | Cắt vào ngón cái nếu đặt sai |
| Đòn bẩy ngón cái | Ra xa người | Ngón cái tay giữ gỗ | Chi tiết, nhát ngắn | Thấp, mỏi ngón cái |
| Cắt chặn | Thẳng xuống gỗ | Ấn cổ tay | Ranh giới, đường gãy | Gãy mũi dao nếu bẩy ngang |
Bài tập ba mươi phút: bốn món từ một que
Lấy một thanh gỗ mềm vuông cỡ ngón cái, dài một gang:
- Đầu bút chì: dùng nhát đẩy thẳng vạt một đầu thành mũi nhọn tám cạnh.
- Vòng thắt: cách đầu ba phân, cắt chặn quanh thanh, gọt nghiêng hai bên vào vết chặn bằng nhát đòn bẩy, tạo một eo thắt như cổ chai.
- Núm tròn: đầu còn lại bo tròn bằng nhát gọt táo, phoi mỏng, xoay thanh liên tục.
- Mặt phẳng nhỏ: ở giữa thanh, gọt một mặt phẳng dài hai phân thật phẳng bằng nhát đẩy thẳng thật mỏng, rồi soi nghiêng xem có gợn không.
Làm đi làm lại bài tập này trên năm sáu que, bạn sẽ thấy mình chuyển giữa ba nhát cắt mà không cần nghĩ.
Góc nhìn hôm nay: gọt gỗ như một thói quen
Whittling là thú làm được ở bất cứ đâu có một chiếc ghế và một túi đựng phoi: ban công, sân sau, buổi cắm trại. Mang theo một túi vải nhỏ: dao trong bao, da liếc, băng ngón cái, hai ba que gỗ. Mười lăm phút mỗi tối làm tay vững hơn nhiều so với một buổi dài cuối tuần. Đừng gọt khi mệt, khi trời tối hay khi đang vội. Bị đứt tay nhẹ thì rửa sạch, ép cầm máu; vết sâu, chảy máu không cầm hoặc tê ngón thì đi khám ngay.
Câu hỏi thường gặp
Whittling là gì?
Whittling là cách gọt gỗ chỉ bằng một con dao, phôi cầm trên tay thay vì kẹp trên bàn. Thú này ra những món nhỏ như thìa, chim gỗ, móc treo. Nó cần ít đồ và rất hợp cho người mới.
Ba đường cắt cơ bản khi gọt gỗ là gì?
Đó là cắt đẩy thẳng ra xa người để phá thô, cắt kéo kiểu gọt táo về phía ngón cái được che chắn để làm mịn, và cắt đòn bẩy bằng ngón cái tay giữ gỗ cho chi tiết. Thêm nhát cắt chặn để tạo ranh giới. Ba nhát này đủ để gọt phần lớn món nhỏ.
Cắt kéo về phía mình có nguy hiểm không?
Có rủi ro nếu ngón cái nằm trên đường đi của lưỡi. Khi làm đúng, ngón cái đặt thấp và lệch khỏi đường lưỡi, nhát cắt ngắn và dừng trước ngón. Nên quấn băng ngón cái và chỉ ăn phoi mỏng.
Cắt chặn dùng để làm gì?
Cắt chặn là ấn mũi dao thẳng xuống gỗ để tạo vết rạch làm ranh giới. Khi gọt nghiêng về phía vết rạch, phoi sẽ rời ra gọn ở đó thay vì toạc tiếp. Nó dùng cho cổ, viền cánh, mép mắt.
Gọt gỗ nên dùng dao gì?
Nên dùng dao lưỡi cố định, lưỡi ngắn khoảng ba bốn phân, mài mỏng và thật sắc. Các dao gọt kiểu Bắc Âu thường có mặt vát phẳng dễ mài. Dao nào cũng cần liếc da thường xuyên.
