Tranh khắc gỗ hiện đại Việt Nam là dòng tranh in do hoạ sĩ tự sáng tác, tự khắc và thường tự in, ký tên và đánh số từng bản. Nó khác tranh dân gian ở chỗ là tiếng nói của một cá nhân chứ không phải mẫu truyền đời của một làng. Nét riêng dễ nhận nhất là lối khắc gỗ in màu nước trên giấy dó, kết hợp tay nghề ván in truyền thống với bố cục và cách tạo hình của hội hoạ hiện đại.
Từ tranh làng đến tranh của người nghệ sĩ
Người Việt in tranh, in sách bằng ván gỗ từ nhiều thế kỷ. Nhưng tranh dân gian là sản phẩm của làng nghề: mẫu tranh truyền qua nhiều đời, ván được giữ và in lại, người khắc không ký tên. Đề tài dần cố định, gắn với Tết và việc thờ cúng.
Sang thế kỷ 20, khi hội hoạ hiện đại hình thành ở Việt Nam qua Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (thành lập năm 1925 ở Hà Nội), hoạ sĩ bắt đầu nhìn ván khắc như một chất liệu sáng tác, ngang hàng với sơn dầu, lụa hay sơn mài. Một bức khắc gỗ lúc này là một tác phẩm: có tác giả, có năm, có số bản in giới hạn.
Trong khu vực, phong trào khắc gỗ hiện đại cũng nở rộ cùng thời. Ở Trung Hoa, nhà văn Lỗ Tấn mở một lớp học khắc gỗ ở Thượng Hải năm 1931 và cổ vũ khắc gỗ như một thứ nghệ thuật gần đời sống, rẻ, in được nhiều. Tranh in Nhật Bản đầu thế kỷ 20 cũng có phong trào "tự vẽ, tự khắc, tự in" của các hoạ sĩ. Bối cảnh chung ấy cho thấy khắc gỗ được coi trọng ở châu Á như một chất liệu hiện đại.
Vì sao hoạ sĩ chọn khắc gỗ
- Vật liệu dễ kiếm: gỗ, dao khắc, giấy, màu. Không cần xưởng lớn, không cần máy móc đắt tiền.
- In được nhiều bản: một tác phẩm đến được với nhiều người, treo được ở nhiều nơi.
- Ngôn ngữ mạnh: tương phản đen trắng, mảng phẳng, nét dứt khoát. Hợp với đề tài đời sống, lao động, phong cảnh.
- Có sẵn truyền thống: thợ khắc ván, giấy dó, kinh nghiệm in nhiều màu đã có từ tranh dân gian.
Khắc gỗ màu nước trên giấy dó
Đây là kỹ thuật làm nên vẻ riêng của nhiều bức khắc gỗ Việt Nam. Thay vì lăn mực dầu đặc như tranh in châu Âu, người in quét màu nước lên ván rồi in trên giấy dó. Màu ngấm vào sợi giấy, cho ra mảng màu trong, mềm, có độ loang tự nhiên mà mực dầu không có.
Kỹ thuật này có họ hàng gần với cách in ukiyo-e Nhật Bản, và cũng gần với cách in màu của tranh dân gian. Điều khiến nó thành của riêng là tay của hoạ sĩ: họ có thể chủ ý để màu loang, in chồng nhiều lượt mỏng, hoặc lau bớt màu trên ván để có chỗ đậm chỗ nhạt. Hai bản in cùng một ván vì thế không bao giờ giống hệt nhau.
Một ví dụ hay được nhắc đến là bức khắc gỗ màu Tát nước đồng chiêm (1958) của hoạ sĩ Trần Văn Cẩn, hiện thuộc sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Bức tranh vẽ cảnh nhiều người tát nước trên đồng, nhịp các dáng người lặp lại như một điệu hò, màu in mỏng trên giấy dó.
Các lối khắc gỗ hiện đại thường gặp
| Lối | Cách làm | Nhìn ra thế nào |
|---|---|---|
| Khắc gỗ đen trắng | Một ván, một màu mực đen | Tương phản mạnh, chất đồ hoạ rõ nhất |
| Khắc gỗ màu nước | Nhiều ván, quét màu nước, in trên giấy dó | Màu trong, loang, mềm; mặt lưng thấy bóng màu |
| Khắc gỗ màu in dầu | Nhiều ván, lăn mực dầu | Màu đặc, phẳng, hơi bóng trên mặt giấy |
| Khắc gỗ một ván in giảm dần | Khắc bớt sau mỗi màu | Số bản cố định, không in thêm được |
| Khắc gỗ kết hợp | Thêm in nổi không mực, cắt dán, in chồng chất liệu khác | Bề mặt có độ nổi, chất liệu đa dạng |
Khác tranh dân gian ở những điểm nào
| Tranh dân gian | Khắc gỗ hiện đại | |
|---|---|---|
| Tác giả | Vô danh, của làng, của dòng họ | Một hoạ sĩ cụ thể, ký tên |
| Ván khắc | Giữ, in lại nhiều đời | Thường chỉ in một đợt có giới hạn |
| Đề tài | Mẫu cố định, gắn với Tết, thờ cúng, chúc tụng | Tự do: phong cảnh, đời thường, chân dung, ý niệm |
| Đánh số | Không | Có, như 3/20 |
| Mục đích | Bán dịp Tết, dán, thờ | Triển lãm, sưu tập, trưng bày |
Đào tạo và nơi nghề được giữ
Ngày nay khắc gỗ được dạy ở các khoa Đồ hoạ của trường mỹ thuật, như Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội và Trường Đại học Mỹ thuật TP.HCM. Sinh viên học từ khắc gỗ đen trắng, lên khắc gỗ màu, rồi các lối in lõm và in đá. Các triển lãm tốt nghiệp và triển lãm đồ hoạ thường có nhiều tranh khắc gỗ, cùng ván khắc và bản in trưng bày cạnh nhau.
Ở nhiều thành phố có các xưởng in tranh độc lập mở lớp ngắn ngày cho người ngoài nghề. Đây là chỗ tốt để tận mắt xem một hoạ sĩ in khắc gỗ màu nước, thấy họ lau màu, đặt giấy, xoa từng vùng.
Góc nhìn hôm nay: xem và giữ một bức khắc gỗ
Đọc lề giấy
Bản in mỹ thuật thường được ghi bằng bút chì ở lề dưới: số bản bên trái (ví dụ 5/15), tên tranh ở giữa, chữ ký và năm bên phải. A/P hay T/P là bản của tác giả, thường ngoài số đã đánh. Bản không ký, không số có thể là bản in thử, bản in lại về sau, hoặc bản sao chụp.
Phân biệt bản in thật và bản in lại
- Soi kính lúp: bản in offset hiện ra lưới chấm đều; bản khắc in tay có nét liền và vân giấy.
- Nhìn mặt lưng: khắc gỗ màu nước trên giấy dó thường thấm màu ra mặt sau, có vết lún nhẹ do miết.
- Sờ mép nét: mực khắc gỗ in dầu đôi khi có vành mực đậm hơn ở mép.
Giữ tranh
- Treo tránh nắng trực tiếp: màu nước trên giấy dó rất dễ phai.
- Đóng khung có lớp bìa lót không axit giữa tranh và kính, để tranh không dính vào kính khi trời nồm.
- Giấy dó dai nhưng ưa ẩm: mùa nồm ở miền Bắc nên kiểm tra mốc ở mép khung.
- Không dán băng keo trực tiếp lên tranh; dùng bản lề giấy và hồ dễ gỡ.
Giá tranh khắc gỗ khác nhau nhiều theo tác giả, số bản, tình trạng; hỏi trực tiếp nhiều nơi trước khi mua và đề nghị xem cả mặt lưng. Muốn hiểu sâu, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam có mảng đồ hoạ là điểm nên đến đầu tiên; xem trang chính thức của bảo tàng để biết các đợt trưng bày.
Câu hỏi thường gặp
Tranh khắc gỗ hiện đại khác tranh dân gian thế nào?
Tranh khắc gỗ hiện đại do một hoạ sĩ sáng tác, tự khắc, ký tên và đánh số bản in, đề tài tự do. Tranh dân gian là mẫu truyền đời của làng nghề, không ký tên, ván được in lại nhiều đời và gắn với Tết, thờ cúng.
Khắc gỗ màu nước là gì?
Là lối in tranh khắc gỗ nhiều ván bằng màu nước trên giấy dó thay cho mực dầu. Màu ngấm vào sợi giấy nên trong và loang mềm, mỗi bản in có thể hơi khác nhau. Đây là nét riêng dễ nhận của nhiều bức khắc gỗ Việt Nam.
Tát nước đồng chiêm là tranh của ai?
Đó là bức khắc gỗ màu năm 1958 của hoạ sĩ Trần Văn Cẩn, thuộc sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Bức tranh vẽ cảnh nhiều người cùng tát nước trên đồng chiêm.
Số 5/15 ghi dưới tranh khắc nghĩa là gì?
Nghĩa là bản in thứ năm trong một đợt in tổng cộng mười lăm bản. Số này thường viết bằng bút chì ở lề dưới bên trái, chữ ký hoạ sĩ ở bên phải.
Học khắc gỗ ở đâu tại Việt Nam?
Khắc gỗ được dạy chính quy ở các khoa Đồ hoạ của trường mỹ thuật như Đại học Mỹ thuật Việt Nam và Đại học Mỹ thuật TP.HCM. Nhiều xưởng in tranh độc lập ở các thành phố cũng mở lớp ngắn cho người mới.
