Liễu Tràng và Hồng Lục là hai làng ở đất Hải Dương cũ (nay thuộc thành phố Hải Phòng) được coi là cái nôi của nghề khắc ván in sách ở Việt Nam. Truyền thống của hai làng thờ Thám hoa Lương Như Hộc, đỗ năm 1442, làm tổ nghề. Thợ ở đây khắc chữ Hán, chữ Nôm ngược trên ván gỗ để in kinh sách, sách học, sách thuốc, phục vụ triều đình, nhà chùa và các hiệu sách suốt nhiều thế kỷ.
Nghề in có trước tổ nghề
Cần tách hai chuyện: nghề in ở Việt Nam bắt đầu từ bao giờ, và hai làng này bắt đầu từ bao giờ.
Về nghề in nói chung, Đại Việt sử ký toàn thư chép năm 1299, đời vua Trần Anh Tông, triều đình cho in sách Phật giáo pháp sự đạo tràng công văn cách thức ban hành trong nước. Thời Trần, kinh Phật cũng đã được khắc in. Như vậy kỹ thuật in ván gỗ có mặt ở Đại Việt ít nhất từ cuối thế kỷ 13, hơn một trăm năm trước Lương Như Hộc.
Về hai làng, truyền thống địa phương kể rằng Lương Như Hộc, người làng Hồng Liễu, đỗ Thám hoa khoa Nhâm Tuất 1442 đời Lê Thái Tông, hai lần đi sứ phương Bắc. Ông xem thợ bên ấy khắc in, về dạy lại cho dân làng. Làng Hồng Liễu về sau tách thành Hồng Lục và Liễu Tràng, và cả hai đều thờ ông làm tổ.
Nên đọc câu chuyện này như truyền thống tổ nghề: nó cho biết hai làng tự nhận nguồn gốc nghề từ đâu và vì sao nghề của họ được kính trọng. Nó không có nghĩa là trước ông người Việt chưa biết in. Rất có thể ông đã mang về những cải tiến kỹ thuật, và chắc chắn uy tín của một vị Thám hoa đã giúp nghề của hai làng có chỗ đứng.
Khi in sách thành việc của nhà nước
Dưới triều Lê, sách học cho thi cử có nhu cầu rất lớn. Sử cũ chép năm 1734, dưới thời chúa Trịnh Giang, triều đình cho khắc in bộ Ngũ kinh ban cho các nơi học, và cấm mua sách in từ phương Bắc. Từ đây việc khắc ván sách kinh điển trong nước được đẩy mạnh, và thợ khắc lành nghề có việc thường xuyên.
Thợ Liễu Tràng, Hồng Lục không chỉ ở làng. Nhiều người lên kinh thành Thăng Long làm cho các hiệu in, các cơ quan in sách của nhà nước. Sang thời Nguyễn, triều đình tổ chức khắc in quy mô lớn ở Huế; khối ván in ấy nay là Mộc bản triều Nguyễn, Di sản tư liệu thế giới. Bài này không bàn khối mộc bản đó, chỉ bàn tay nghề làm ra những tấm ván như thế.
Làm ván: từ cây gỗ đến mặt khắc
Ván in sách cần gỗ thớ mịn, đều, không quá cứng, ít co ngót. Gỗ thị thường được kể là loại hay dùng ở Việt Nam; ở Trung Hoa, gỗ lê và gỗ táo nổi tiếng tới mức thành thành ngữ "tai hoạ lê táo" để chê sách vô bổ mà vẫn được khắc in, phí gỗ.
Theo cách thường được mô tả, gỗ sau khi xẻ thành ván được ngâm nước một thời gian dài cho hết nhựa, rồi phơi khô trong bóng râm cho khỏi nứt, sau đó bào thật phẳng. Ván ngâm kỹ ít cong vênh, ít mối mọt, và khắc êm tay. Hai mặt ván thường đều được khắc để tiết kiệm gỗ.
Ba người trên một trang sách
| Công đoạn | Việc làm | Cái khó |
|---|---|---|
| Viết bản mẫu | Người viết chữ đẹp chép văn bản lên giấy mỏng, đúng khuôn trang, có kẻ dòng | Chữ phải đều, đúng mẫu, không sai một nét, vì thợ khắc sẽ chép nguyên |
| Dán ván và khắc | Dán úp tờ giấy lên ván, chữ hiện ngược. Thợ khắc đục bỏ phần gỗ quanh nét, để chữ nổi | Chữ Hán, Nôm nhiều nét, nét nhỏ sát nhau; một nét gãy là hỏng chữ |
| In | Quét mực lên ván, đặt giấy, xoa đều mặt lưng, bóc giấy ra phơi | Mực đều, không nhoè, không thiếu chữ; đóng sách đúng thứ tự tờ |
Một trang sách chữ Hán khổ nhỏ có thể có vài trăm chữ. Một bộ sách lớn là hàng trăm, hàng nghìn mặt ván. Thợ khắc ngồi cả ngày với một tấm ván kê trên đùi hoặc trên bàn thấp, dao khắc trong tay. Theo các mô tả về nghề in ván Đông Á, chữ được khắc theo thứ tự quen tay: đi hết các nét theo một chiều trên cả trang, xoay ván, rồi đi các nét theo chiều kia, cuối cùng mới phá các khoảng trống. Cách này giúp tay giữ một nhịp và nét cùng hướng đều nhau.
Sửa chữ sai trên ván
Chữ khắc sai không thể "tẩy". Cách làm của nghề in Đông Á là đục bỏ cả ô chữ sai, khoét một lỗ vuông, chêm vào một miếng gỗ mới đúng kích thước, rồi khắc lại chữ đúng trên miếng chêm. Trên bản in cổ, đôi khi có thể thấy chữ sửa này: nét hơi khác tay, hoặc có viền mảnh quanh ô chữ.
Đọc dấu vết thợ khắc trên một cuốn sách cổ
Sách in ván gỗ của Việt Nam, Trung Hoa, Triều Tiên, Nhật Bản cùng chung khuôn trang. Biết vài bộ phận là đọc được nhiều điều:
- Khuông (khung viền): đường viền in quanh trang. Viền đứt, nứt là dấu ván đã cũ.
- Bản tâm: cột giữa tờ giấy, nơi tờ được gấp đôi. Ở đây thường in tên sách, số quyển, số tờ.
- Ngư vĩ (đuôi cá): hình chữ V nhỏ ở bản tâm, dùng làm mốc gấp giấy cho thẳng.
- Dòng ghi nơi giữ ván: nhiều sách có dòng chữ cho biết hiệu sách, chùa hay cơ quan nào giữ ván in, gọi là "tàng bản". Nhờ dòng này, có thể biết ván được khắc và giữ ở đâu.
Một tờ sách in ván chỉ in một mặt. Giấy được gấp đôi, mặt in ra ngoài, nên mỗi "tờ" của sách thật ra là hai trang. Sờ vào mép gấp ở bản tâm là biết.
Nghề khắc ván in còn lại gì
Từ đầu thế kỷ 20, in thạch bản, in chữ chì rồi in hiện đại thay dần ván gỗ. Nghề khắc ván sách mất chỗ đứng. Thợ hai làng chuyển sang khắc dấu, khắc biển, khắc chữ trên đồ gỗ, hoặc bỏ nghề. Đình, đền ở làng vẫn giữ việc thờ tổ nghề.
Những khối ván in cổ còn lại nằm rải rác ở chùa chiền và cơ quan lưu trữ. Đáng kể có mộc bản kinh Phật chùa Vĩnh Nghiêm (đất Bắc Giang cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh), được ghi vào Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2012, và mộc bản trường học Phúc Giang (Hà Tĩnh), được ghi danh ở cùng chương trình năm 2016.
Góc nhìn hôm nay: đi tìm và xem tận mắt
- Chùa Vĩnh Nghiêm (Bắc Ninh): có thể xem nơi lưu giữ ván kinh. Để ý những tấm ván được khắc hai mặt và tay cầm ở hai đầu ván.
- Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV (Đà Lạt): nơi giữ Mộc bản triều Nguyễn, có khu trưng bày. Xem trang chính thức trước khi đến.
- Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Hà Nội): giữ nhiều sách in ván gỗ, phục vụ người nghiên cứu.
- Tự thử: khắc một chữ Hán hay chữ quốc ngữ đơn giản cỡ hai đốt ngón tay trên miếng gỗ mềm, theo đúng cách dán úp giấy. Chỉ một chữ thôi cũng đủ hiểu một trang sách cổ đòi bao nhiêu ngày công.
Khi khắc, luôn đẩy lưỡi ra xa người, tay giữ ván đặt sau lưỡi, kê ván trên tấm chặn hoặc kẹp chặt vào bàn. Dao sắc an toàn hơn dao cùn.
Câu hỏi thường gặp
Làng nghề khắc ván in Liễu Tràng ở đâu?
Liễu Tràng và Hồng Lục là hai làng ở đất Hải Dương cũ, nay thuộc thành phố Hải Phòng. Hai làng vốn chung gốc từ làng Hồng Liễu và nổi tiếng với nghề khắc ván in sách chữ Hán, chữ Nôm.
Ai là tổ nghề khắc in ở Việt Nam?
Theo truyền thống hai làng Liễu Tràng, Hồng Lục, tổ nghề là Thám hoa Lương Như Hộc, đỗ năm 1442. Tuy vậy sử sách cho thấy nghề in ván gỗ đã có ở Đại Việt từ thời Trần, trước ông hơn một thế kỷ.
Thợ xưa khắc chữ ngược trên ván bằng cách nào?
Người viết chữ chép văn bản lên giấy mỏng, rồi dán úp mặt chữ xuống ván. Nhìn từ mặt lưng, chữ hiện ngược sẵn, thợ khắc chỉ việc đục bỏ phần gỗ quanh nét để chữ nổi lên.
Ván in sách cổ làm bằng gỗ gì?
Cần gỗ thớ mịn, đều, ít co ngót. Ở Việt Nam gỗ thị thường được kể là loại hay dùng; ở Trung Hoa nổi tiếng là gỗ lê, gỗ táo. Ván thường được ngâm nước, phơi khô, bào phẳng trước khi khắc.
Chữ khắc sai trên ván in thì sửa thế nào?
Thợ đục bỏ ô chữ sai thành một lỗ vuông, chêm miếng gỗ mới vào, rồi khắc lại chữ đúng. Trên bản in cổ đôi khi còn nhận ra chữ sửa qua nét khác tay hoặc viền mảnh quanh ô.
