Mực son đóng dấu, còn gọi là ấn nê hay son dấu, là một thứ bột nhão đặc làm từ bột màu đỏ trộn dầu và sợi tơ, khác hẳn mực dấu nước thấm trong miếng mút. Muốn đóng dấu rõ nét cần ba thứ: son được đảo đều, mặt dấu phủ son mỏng mà kín bằng cách chấm nhẹ nhiều lần, và một lớp đệm mềm dưới tờ giấy để lực ép truyền đều tới mọi góc.
Ấn nê làm từ gì
Một hộp son truyền thống có ba thành phần chính:
- Bột màu đỏ: xưa là chu sa (thần sa, tức cinnabar, thuỷ ngân sunfua) nghiền mịn. Chu sa cho màu đỏ ấm, bền hàng trăm năm. Nhiều loại son ngày nay dùng bột màu tổng hợp thay thế.
- Dầu: thường là dầu thầu dầu hoặc các loại dầu thực vật đã được xử lý lâu ngày cho đặc và ổn định. Dầu giúp son bám lên mặt dấu và giữ cho son không khô trong hộp.
- Sợi: sợi ngải nhung (lông tơ lá ngải cứu), sợi bông hoặc sợi tơ. Sợi giữ dầu và bột màu lại với nhau, làm cho son có độ dẻo, không chảy.
Mỗi vùng có những bí quyết riêng. Son Chương Châu (Phúc Kiến) với tên "bát bảo ấn nê" và son của Tây Linh ấn xã (Hàng Châu) là những tên tuổi lâu đời trong giới thư hoạ Trung Hoa.
Son dầu và mực dấu nước khác nhau thế nào
| Ấn nê (son dầu) | Mực dấu nước | |
|---|---|---|
| Dạng | Bột nhão đặc trong hộp sứ | Mực lỏng thấm trong miếng mút, nỉ |
| Màu | Đỏ đặc, hơi nổi trên mặt giấy, có chiều sâu | Phẳng, thấm vào giấy |
| Độ bền | Rất bền, không phai nếu là chu sa tốt | Tuỳ loại; nhiều loại phai khi phơi sáng |
| Thời gian khô | Chậm, có khi vài ngày | Nhanh |
| Hợp với | Dấu đá, dấu thư hoạ, giấy dó, giấy xuyến | Dấu cao su, dấu liền mực, giấy văn phòng |
Không chấm dấu đá vào mút mực nước: mực thấm vào đá, bản đóng nhoè và nhạt. Không chấm dấu cao su vào son dầu đắt tiền: cao su có thể hút dầu, phồng, và son dính lại trong các khe.
An toàn với son chu sa
Chu sa chứa thuỷ ngân. Trong hộp son, nó nằm trong dầu và sợi, không bay bụi. Nhưng vẫn nên giữ vài thói quen:
- Rửa tay bằng xà phòng sau khi đảo son hoặc lau dấu.
- Không để trẻ nhỏ chơi với hộp son; không đưa tay dính son lên miệng.
- Không đốt giấy, khăn dính son.
- Nếu muốn yên tâm hơn khi cho trẻ cùng làm, dùng loại son không chứa chu sa, ghi rõ thành phần trên hộp.
Giữ hộp son
- Đảo son định kỳ: dùng que tre hoặc que nhựa nhẵn (nhiều người tránh que kim loại), xới cục son lên, lật vào trong, ép lại thành khối tròn. Làm vậy mỗi tuần hoặc trước mỗi buổi đóng dấu. Không đảo thì dầu nổi lên trên, bột màu lắng xuống, son mất đều.
- Đậy kín: son để hở sẽ khô dần và bám bụi.
- Tránh nắng, tránh nóng: mùa hè dầu dễ tách ra, mùa đông son cứng lại. Để chỗ mát, ổn định.
- Dùng hộp sứ: hộp sứ có nắp là thứ truyền thống, không phản ứng với son. Tránh hộp kim loại.
- Ép mặt son phẳng sau khi đảo để lần chấm sau đều tay.
Dấu hiệu son có vấn đề: in ra có quầng dầu loang quanh nét (dầu quá nhiều, cần đảo kỹ hoặc để thoáng một thời gian); son khô cứng, chấm không bám (dầu quá ít); son lổn nhổn (sợi vón cục).
Đóng dấu cho rõ: từng bước
Chuẩn bị
- Lau mặt dấu bằng giấy mềm cho sạch bụi, son cũ.
- Đặt đệm dưới giấy: vài tờ giấy gấp lại, một tấm da mỏng, một tấm nỉ hoặc tấm cao su mỏng. Đệm mềm giúp mặt dấu tiếp xúc khắp với giấy. Mặt bàn cứng trơn là nguyên nhân số một của bản đóng nhạt góc.
- Đặt thước chặn ấn (ấn quy): một thước chữ L nhỏ đặt ở chỗ định đóng. Thước giúp dấu đứng thẳng và cho phép đóng lại lần hai đúng chỗ nếu lần một chưa đủ son.
Chấm son
Cầm dấu thẳng đứng, chấm nhẹ lên mặt son nhiều lần, có thể năm đến mười lần, xoay hướng một chút giữa các lần. Không di, không vặn dấu trên son như dùng tẩy. Nhìn mặt dấu nghiêng dưới đèn: son phủ kín, mỏng, hơi bóng, không có cục. Son dày quá sẽ lấp nét mảnh, nhất là chu văn.
Đóng
- Áp góc dấu vào góc thước chặn, hạ dấu thẳng xuống giấy.
- Ấn đều tay, giữ khoảng một hai giây. Với dấu lớn, có thể dồn lực lần lượt lên bốn góc mà không để dấu trượt.
- Giữ thước, nhấc dấu thẳng lên.
- Nếu bản đóng có chỗ thiếu son, chấm thêm và đóng lại đúng vị trí nhờ thước chặn.
- Bỏ thước ra sau cùng.
Sau khi đóng
Để bản đóng khô tự nhiên, không chồng giấy khác lên. Son dầu có thể mất vài ngày mới khô hẳn. Có người thấm nhẹ bằng một tờ giấy sạch đặt lên rồi bóc ra ngay, nhưng làm vậy dễ làm nhoè; tốt nhất cứ để yên. Lau mặt dấu bằng giấy mềm ngay, không để son khô bám trong nét.
Những lỗi thường gặp
| Bản đóng | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Nhạt một góc | Mặt dấu không phẳng, đệm cứng, ấn lệch | Thêm đệm mềm, ấn đều, mài phẳng dấu |
| Nét bị lấp, chữ nhoè | Son quá dày | Chấm ít hơn, chấm nhẹ nhiều lần |
| Lốm đốm trắng | Son chưa phủ kín, son khô | Chấm thêm, đảo lại hộp son |
| Bóng đôi, hai viền | Dấu bị trượt khi ấn | Dùng thước chặn, nhấc thẳng |
| Quầng dầu loang | Son nhiều dầu, giấy thấm mạnh | Đảo son kỹ; thử trên giấy trước |
Đóng dấu trên các loại giấy khác nhau
- Giấy xuyến, giấy dó mỏng và thấm: son dễ loang dầu ra quanh nét. Chấm son mỏng hơn, đệm mềm vừa phải, ấn nhanh và dứt khoát. Thử trên mẩu giấy cùng loại trước.
- Giấy dày, giấy vẽ mặt sần: mặt giấy gồ ghề nên dấu dễ bị lốm đốm. Dùng đệm mềm hơn, ấn lâu hơn một chút, có thể đóng hai lần đúng chỗ nhờ thước chặn.
- Giấy đã bồi: giấy cứng lại, ít đàn hồi. Đệm mềm là bắt buộc.
- Lụa: son thấm qua sợi vải. Đặt một tờ giấy lót dưới lụa để son không dính xuống mặt đệm, ấn nhẹ hơn.
- Quạt giấy, bề mặt cong: đặt đệm mềm uốn theo mặt cong, ấn lăn nhẹ từ một mép sang mép kia mà không để dấu trượt.
Với mọi loại giấy, quy tắc giống nhau: thử trước trên giấy nháp cùng loại, rồi mới đóng lên tác phẩm.
Góc nhìn hôm nay: một buổi tập đóng dấu
Đóng dấu nghe đơn giản nhưng là một kỹ năng. Lấy một tờ giấy cùng loại với giấy định dùng, đóng mười lần liên tiếp, mỗi lần đổi một yếu tố: đệm cứng và đệm mềm; chấm ba lần và chấm mười lần; ấn nhẹ và ấn mạnh. Ghi chú dưới mỗi dấu. Sau mười dấu, bạn sẽ biết con dấu của mình cần bao nhiêu son và bao nhiêu lực. Nhớ đóng thử trên giấy nháp trước khi đóng lên bức thư pháp đã viết xong: một con dấu hỏng có thể làm hỏng cả tác phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Ấn nê là gì?
Ấn nê là mực son đóng dấu dạng bột nhão đặc, làm từ bột màu đỏ như chu sa trộn với dầu và sợi ngải nhung hoặc tơ. Nó cho màu đỏ đặc, bền, dùng cho dấu đá và dấu trên thư hoạ.
Vì sao đóng dấu bị nhạt một góc?
Thường do mặt dấu không phẳng, đóng trên mặt bàn cứng không có đệm, hoặc lực ấn lệch. Lót đệm mềm dưới giấy, ấn đều tay và mài phẳng mặt dấu sẽ khắc phục.
Có cần đảo hộp son không?
Có. Nên dùng que tre hoặc nhựa đảo son mỗi tuần hoặc trước khi dùng, lật son từ ngoài vào trong rồi ép lại. Nếu không, dầu nổi lên, bột màu lắng xuống và son mất đều.
Mực son chu sa có độc không?
Chu sa là thuỷ ngân sunfua nên cần cẩn thận: rửa tay sau khi dùng, không để trẻ nhỏ chơi với hộp son, không đưa tay dính son lên miệng. Có thể chọn loại son không chứa chu sa khi làm cùng trẻ.
Ấn quy dùng để làm gì?
Ấn quy là thước chữ L nhỏ đặt sát chỗ định đóng dấu. Nó giúp dấu đứng thẳng và cho phép đóng lại lần hai đúng vị trí nếu lần đầu chưa đủ son.
