Máy khắc cầm tay (thường gọi là máy mài khuôn, máy khắc mini) là một mô tơ nhỏ quay rất nhanh, gắn các đầu mũi mài, mũi cắt bằng hợp kim, kim cương hay giấy nhám. Thay vì cắt bằng lưỡi như dao, đục, nó mài bỏ gỗ từng chút một, nên làm tốt những việc như khoét lõm nhỏ, làm lông, làm vảy, khắc chi tiết trên gỗ cứng, làm sạch góc khuất. Đổi lại, nó sinh ra rất nhiều bụi mịn, ồn, và có cách hỏng riêng: mũi "chạy" theo mặt gỗ. Người mới nên học dao trước, rồi coi máy là công cụ bổ sung, không thay thế.
Máy khắc cầm tay khác dao, đục ở đâu
| Dao, đục | Máy khắc cầm tay | |
|---|---|---|
| Cách lấy gỗ | Cắt sợi gỗ bằng lưỡi | Mài, nghiền sợi gỗ bằng mũi quay |
| Phụ thuộc chiều thớ | Rất nhiều | Ít hơn nhiều |
| Mặt để lại | Bóng, có vết nhát | Mờ, nhám, cần làm sạch |
| Bụi | Phoi, ít bụi mịn | Rất nhiều bụi mịn |
| Tiếng ồn | Yên | Ồn liên tục |
| Mạnh ở | Khối, nét dứt khoát | Chi tiết nhỏ, gỗ cứng, góc khuất |
Vì máy ít phụ thuộc chiều thớ, nó hấp dẫn người mới: không phải học đọc thớ cũng khắc được. Nhưng chính điều đó làm nhiều người dùng máy mãi mà không hiểu gỗ. Nếu có thể, hãy học gọt dao vài tuần trước.
Các loại máy
- Máy cầm tay liền mô tơ: cả mô tơ nằm trong thân cầm, gọn, phổ biến cho người mới. Cầm lâu thì nặng tay và nóng.
- Máy treo dây mềm: mô tơ treo cao, truyền lực qua một trục mềm tới tay cầm nhỏ. Tay cầm nhẹ và mảnh như cây bút, hợp làm chi tiết lâu; thường có bàn đạp điều tốc.
- Máy dùng pin: tiện mang đi, công suất thường thấp hơn.
Hầu hết các máy có điều chỉnh tốc độ, từ vài nghìn tới vài chục nghìn vòng mỗi phút. Đầu kẹp mũi (collet) thường có vài cỡ để kẹp các mũi có chuôi khác nhau.
Mũi khắc: chọn đúng việc
| Loại mũi | Dùng cho | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mũi hợp kim (carbide) răng to | Phá gỗ nhanh, tạo khối | Ăn mạnh, dễ "chạy", dùng tốc độ vừa |
| Mũi hợp kim răng nhỏ | Tạo hình, làm mịn | Kiểm soát tốt hơn |
| Mũi kim cương | Chi tiết nhỏ, gỗ cứng, mắt, lông | Mài chậm, ít chạy |
| Mũi sứ, mũi ruby | Làm mịn, làm lông | Ít bám bụi gỗ |
| Nhám trụ, nhám đĩa | Làm mịn mặt cong | Thay nhám khi đã mòn |
| Đĩa cắt mỏng | Cắt rãnh thẳng | Giòn, dễ vỡ, nguy hiểm nhất |
Mỗi mũi có tốc độ tối đa ghi trên bao bì. Không bao giờ chạy mũi vượt mức đó: mũi lớn quay quá nhanh có thể rung, gãy, văng.
Cầm máy và di chuyển
- Kẹp phôi bằng ê-tô hoặc cảo. Máy cần hai tay: một tay cầm như cầm bút, tay kia đỡ hoặc tì cổ tay lên bàn.
- Bật máy trước, rồi mới chạm vào gỗ. Chạm mũi vào gỗ rồi mới bật là cách để mũi giật.
- Chạm nhẹ, để mũi làm việc. Đè mạnh làm mô tơ giảm tốc, mũi nóng, gỗ cháy xém.
- Đi ngắn, nhiều lượt, mỗi lượt lấy một lớp mỏng.
- Chống "chạy": khi mũi tiếp xúc mặt gỗ ở một bên, lực quay có xu hướng kéo nó lăn dọc mặt gỗ. Di chuyển máy sao cho chiều quay của mũi cắt ngược hướng đi, và giữ góc tiếp xúc nhỏ. Tập trên mẩu thừa để cảm hướng mũi muốn chạy.
- Tắt máy, đợi mũi dừng hẳn rồi mới đặt xuống, đặt trên giá, không đặt nằm trên bàn.
An toàn: máy quay có rủi ro khác dao
- Kính bảo hộ luôn luôn. Mũi quay hất dăm và bụi thẳng lên mặt; đĩa cắt có thể vỡ.
- Khẩu trang lọc bụi N95 hoặc P2. Bụi máy khắc là bụi mịn, bay lơ lửng lâu. Đặt đầu hút bụi gần chỗ khắc nếu có.
- Không đeo găng vải rộng, buộc tóc dài, tháo vòng tay, xắn tay áo. Mọi thứ lủng lẳng đều có thể bị cuốn vào mũi đang quay.
- Bảo vệ tai nếu làm lâu.
- Không khắc khi phôi cầm trên tay với mũi lớn. Với chi tiết rất nhỏ trên tượng nhỏ, nếu phải cầm, dùng găng chống cắt ôm sát tay, không có phần lỏng.
- Mũi nóng ngay sau khi dùng; không chạm tay để thay mũi khi chưa nguội.
- Gỗ cháy xém, có mùi khét là dấu hiệu đè quá mạnh hoặc mũi đã cùn, bám nhựa: dừng, làm sạch mũi.
Bài tập đầu tiên với máy
Trên một tấm gỗ mềm kẹp chặt:
- Khoét một dãy lõm tròn bằng mũi cầu nhỏ, cùng độ sâu, cách đều.
- Vẽ một đường lượn, dùng mũi trụ nhỏ đi theo đường đó thành rãnh đều.
- Làm một mảng "lông" bằng mũi nhọn, những nét ngắn song song cong nhẹ, như lông chim.
- Làm mịn một mặt cong bằng nhám trụ.
Bốn bài này cho bạn cảm giác của từng loại mũi và thói quen chống chạy trước khi đụng tới sản phẩm thật.
Kết hợp máy với dao, đục
Nhiều người khắc tượng nhỏ, chim gỗ dùng quy trình lai: phá thô bằng cưa và dao, tạo khối bằng dao, rồi dùng máy cho những phần dao khó: mắt, lông, vảy, kẽ ngón, lòng lõm nhỏ. Cách này giữ được nét dứt khoát của dao ở khối lớn và độ tinh của máy ở chi tiết. Ở các làng nghề, máy mài cầm tay cũng đã thành đồ quen thuộc bên cạnh bộ đục truyền thống, nhất là để làm sạch kẽ chạm lộng.
Góc nhìn hôm nay: trước khi mua
Hỏi mình ba câu: mình định làm chi tiết nhỏ hay phá khối lớn? Có chỗ làm đủ thông gió và có thể hút bụi không? Có ai trong nhà nhạy cảm với tiếng ồn, bụi không? Nếu câu trả lời là chi tiết nhỏ và có chỗ làm phù hợp, một máy khắc cầm tay cùng vài mũi hợp kim, kim cương cơ bản là đủ bắt đầu. Về giá, hỏi trực tiếp nhiều nơi và ưu tiên máy có điều tốc ổn định, đầu kẹp chắc, hơn là bộ có hàng trăm mũi.
Câu hỏi thường gặp
Máy khắc cầm tay dùng để làm gì?
Máy khắc cầm tay quay các mũi mài, mũi hợp kim, mũi kim cương để mài bỏ gỗ từng chút. Nó hợp với chi tiết nhỏ như mắt, lông, vảy, góc khuất và gỗ cứng. Với khối lớn, dao và đục thường nhanh và đẹp hơn.
Người mới nên dùng máy khắc hay dao?
Nên học dao trước để hiểu chiều thớ và kiểm soát lưỡi. Máy ít phụ thuộc chiều thớ nên dễ làm quen nhưng không dạy được cách đọc gỗ. Sau đó dùng máy cho các chi tiết mà dao khó làm.
Mũi máy khắc gỗ loại nào tốt cho người mới?
Một vài mũi hợp kim răng nhỏ để tạo hình, vài mũi kim cương để làm chi tiết và nhám trụ để làm mịn là đủ bắt đầu. Mũi hợp kim răng to ăn mạnh nhưng dễ chạy. Luôn tuân theo tốc độ tối đa ghi trên mũi.
Vì sao mũi máy khắc hay bị chạy trên gỗ?
Lực quay của mũi có xu hướng kéo nó lăn dọc mặt gỗ khi tiếp xúc ở một bên. Hãy di chuyển máy sao cho chiều quay cắt ngược hướng đi, chạm nhẹ và giữ góc tiếp xúc nhỏ. Kẹp chặt phôi giúp kiểm soát tốt hơn.
Dùng máy khắc có cần đeo găng không?
Không nên đeo găng vải rộng vì có thể bị cuốn vào mũi đang quay. Thay vào đó, kẹp phôi chắc chắn để không phải cầm tay. Kính bảo hộ và khẩu trang lọc bụi thì luôn cần.
