Những lỗi người mới khắc gỗ hay mắc nhất là: dùng dao cùn, chọn gỗ quá cứng hoặc nhiều mắt, chọn đề tài quá khó, ăn phoi quá dày, làm chi tiết trước khi khối đúng, và chà giấy ráp quá sớm. Phần lớn những lỗi này không sửa bằng tay khéo mà bằng thói quen: liếc dao thường xuyên, chọn gỗ mềm thớ thẳng, đi từ khối lớn tới chi tiết. Khi đã lỡ đục hỏng, có ba cách cứu: dán lại mảnh vỡ, chêm gỗ, hoặc đổi thiết kế cho chỗ hỏng thành một phần của hình.
Nhóm một: lỗi trước khi cầm dao
Dao cùn mà tưởng là sắc
Dao mới mua chưa chắc đã sắc. Dấu hiệu: phải đẩy mạnh, mặt cắt xơ, phoi vụn chứ không cuộn. Người mới thường đổ lỗi cho tay mình hoặc cho gỗ. Cách thử nhanh: gọt một nhát trên mặt đầu thớ của gỗ mềm. Dao sắc để lại mặt bóng; dao cùn để lại mặt bạc, xơ. Sửa: liếc da mười lượt mỗi mặt; không đỡ thì mài lại trên đá.
Gỗ khó ngay từ đầu
Một mẩu gỗ cứng đẹp, một khúc có mắt "trông nghệ", một tấm gỗ ghép từ đồ cũ: đều là lựa chọn làm người mới nản. Sửa: dành sáu tháng đầu cho gỗ mềm, thớ thẳng, không mắt. Gỗ khó là phần thưởng của sau này.
Đề tài quá sức
Một con rồng có râu, một con hươu đứng bốn chân mảnh, một khuôn mặt chân dung. Những đề tài này có nhiều phần mảnh nhô ra ngang thớ và đòi độ chính xác mà mắt người xem bắt lỗi ngay. Sửa: chọn hình gọn trong khối, ít phần nhô: chim tròn, cá, mèo cuộn, lá, hoa văn hình học.
Nhóm hai: lỗi trong lúc đục
| Triệu chứng | Nguyên nhân thường gặp | Cách sửa thói quen |
|---|---|---|
| Vết toạc chạy sâu hơn chỗ định đục | Đi ngược thớ | Dừng, đổi chiều; cắt thử ở chỗ không quan trọng |
| Mép bị sứt khi lưỡi ra khỏi gỗ | Cắt ngang thớ ra tới mép | Đục từ hai phía vào giữa, không thoát lưỡi ra mép |
| Một nhát ăn mất cả mảng | Phoi quá dày | Nhiều nhát mỏng thay vì một nhát dày |
| Đường viền mờ, không có góc rõ | Không cắt chặn | Cắt chặn thẳng đứng trước, gọt nghiêng vào sau |
| Bẻ gãy mũi dao | Bẩy dao để gỡ miếng gỗ dính | Cắt lại nhát nhẹ, không bẩy |
| Tay mỏi, run sau mười lăm phút | Dao cùn, tư thế sai, phôi không được kẹp | Liếc dao, ngồi có chỗ tì, kẹp phôi |
Một lỗi kỹ thuật đáng nói riêng: đục sâu quá sớm. Người mới hay khoét một chỗ thật sâu ngay khi thấy nó "phải lõm". Nhưng độ sâu đúng chỉ biết được khi các mảng xung quanh đã có. Lõm sâu sớm làm mọi thứ xung quanh phải hạ theo, hoặc để lại một cái hố lạc lõng.
Nhóm ba: lỗi về hình khối
Làm chi tiết trước
Đây là lỗi kinh điển. Mắt chim đã đẹp, rồi mới nhận ra đầu chim to quá phải gọt nhỏ, và mắt mất theo. Sửa: chia việc thành ba lượt rõ ràng: khối lớn, khối vừa, chi tiết. Không chuyển lượt khi lượt trước chưa xong, dù rất muốn.
Phẳng như tấm bìa
Hình có đường viền đúng nhưng không có khối, nhìn như cắt bằng kéo. Nguyên nhân là chưa dám tạo chênh lệch cao thấp đủ lớn. Sửa: soi bằng đèn chiếu xiên, chụp ảnh nhỏ. Tìm chỗ cao nhất và thấp nhất, rồi nới rộng khoảng cách giữa chúng.
Chỉ nhìn một phía
Với tượng tròn, người mới hay làm chính diện rất kỹ rồi mới quay sang bên, thấy dáng sai. Sửa: xoay phôi sau mỗi vài phút; tập thói quen nhìn từ trên xuống, từ dưới lên.
Cố đối xứng tuyệt đối
Hai cánh chim, hai nửa lá, cố làm giống hệt nhau, càng sửa càng nhỏ dần. Vật thật hiếm khi đối xứng hoàn hảo. Hãy để hai bên giống nhau ở khối lớn, khác nhau chút ít ở chi tiết.
Nhóm bốn: lỗi ở bước hoàn thiện
- Chà giấy ráp để che vết đục chưa xong: hạt mài làm tròn cạnh, mờ nét, và làm cùn dao nếu bạn quay lại đục. Đục xong hẳn rồi mới chà, hoặc không chà.
- Không thử dầu trên mẩu thừa: dầu đổi màu gỗ, làm nổi rõ mọi vết xước ngang thớ. Thử trước trên mẩu cùng loại.
- Sáp đọng trắng trong kẽ: thoa quá dày. Dùng bàn chải mềm đánh lại, thoa mỏng hơn lần sau.
Đã lỡ hỏng: ba cách cứu
- Dán lại mảnh vỡ. Nếu mảnh gỗ vỡ ra còn nguyên, nhặt ngay, đừng làm sạch mặt vỡ. Bôi keo gỗ mỏng lên cả hai mặt, ép khớp, kẹp hoặc quấn băng dính, đợi khô hẳn. Mặt vỡ dọc thớ thường dán rất chắc vì các thớ lởm chởm khớp vào nhau.
- Chêm gỗ. Chỗ khuyết lớn: khoét gọn thành hình dễ ghép, cắt một miếng gỗ cùng loại, cùng chiều thớ, dán vào, đợi khô, rồi đục lại cho liền. Chọn miếng chêm có màu và vân gần giống.
- Đổi thiết kế. Đuôi chim gãy thành đuôi ngắn, mép lá sứt thành vết sâu ăn, chỗ khoét lố thành nếp gấp. Thợ chạm xưa cũng làm vậy; nhiều chi tiết "ngẫu hứng" trên đồ cổ có lẽ ra đời theo đúng cách đó.
Bột gỗ trộn keo dùng để trám vết nứt nhỏ, lỗ mọt nhỏ. Nó thường không ăn dầu giống gỗ thật, nên sau khi phủ dầu chỗ trám có thể lộ màu khác. Dùng ở chỗ ít nhìn thấy hoặc dưới lớp sơn.
Lỗi an toàn: nhắc lại cho đủ
Lỗi nguy hiểm nhất không làm hỏng bức chạm mà làm hỏng tay: để tay giữ phôi trước mũi lưỡi, gọt hướng vào đùi trong, với lấy dao đang rơi, làm khi mệt. Quy tắc không đổi: lưỡi đi ra xa người, tay giữ phôi sau lưỡi, găng chống cắt ở tay giữ phôi, kẹp phôi khi dùng đục. Đứt tay sâu, máu không cầm, tê ngón thì đi khám ngay.
Góc nhìn hôm nay: cuốn sổ lỗi
Mua một cuốn sổ nhỏ để cạnh chỗ làm. Sau mỗi buổi, ghi một dòng: hôm nay hỏng ở đâu, vì sao, lần sau làm khác gì. Kèm một tấm ảnh chụp dưới ánh sáng xiên. Sau ba tháng, đọc lại, bạn sẽ thấy phần lớn lỗi lặp lại chỉ thuộc hai ba nhóm, và chúng là đúng những thứ cần tập. Người thợ giỏi không phải là người không làm hỏng, mà là người biết vì sao mình hỏng và không hỏng lại cùng một chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Người mới khắc gỗ hay mắc lỗi gì nhất?
Phổ biến nhất là dùng dao cùn, chọn gỗ quá cứng hoặc nhiều mắt, chọn đề tài quá khó, ăn phoi quá dày và làm chi tiết trước khi khối đúng. Phần lớn sửa được bằng thói quen chứ không cần tay khéo. Liếc dao thường xuyên và đi từ khối lớn tới chi tiết là hai thói quen quan trọng nhất.
Lỡ đục gãy một phần thì sửa thế nào?
Nếu mảnh vỡ còn nguyên, dán lại ngay bằng keo gỗ và kẹp chặt, không làm sạch mặt vỡ. Chỗ khuyết lớn có thể chêm gỗ cùng loại, cùng chiều thớ. Hoặc đổi thiết kế để chỗ hỏng thành một phần của hình.
Vì sao tượng gỗ của tôi trông phẳng?
Thường do chưa tạo đủ chênh lệch cao thấp và chỉ nhìn từ một phía. Hãy soi bằng đèn chiếu xiên, chụp ảnh nhỏ để thấy khối, và xoay phôi thường xuyên. Nới rộng khoảng cách giữa chỗ cao nhất và thấp nhất.
Có nên chà giấy ráp để che vết đục?
Không nên chà khi chưa đục xong, vì giấy ráp làm tròn cạnh, mờ nét và để hạt mài làm cùn dao. Đục xong hẳn rồi mới chà, hoặc giữ nguyên vết đục sắc. Mặt cắt của dao sắc thường đẹp hơn mặt chà.
Bột gỗ trộn keo có dùng trám được không?
Dùng được cho vết nứt nhỏ, lỗ nhỏ, nhưng chỗ trám thường không ăn dầu giống gỗ thật. Sau khi phủ dầu có thể lộ màu khác. Nên dùng ở chỗ ít nhìn thấy hoặc dưới lớp sơn.
