Linocut là cách in tranh khắc nổi trên tấm linoleum hoặc tấm cao su khắc thay cho ván gỗ. Vật liệu mềm, không có thớ, khắc theo mọi hướng như nhau, nên đây là lối dễ nhất để tự làm tranh in tại nhà: một tấm cao su, hai cây đục chữ U và chữ V, một con lăn, một ống mực và một chiếc thìa là đủ in bức đầu tiên trong một buổi chiều.
Linoleum là gì và vì sao hợp để khắc
Linoleum vốn là vật liệu lót sàn, do Frederick Walton ở Anh phát minh và cấp bằng sáng chế vào thập niên 1860. Nó làm từ dầu lanh đã oxy hoá trộn với bột gỗ hoặc bột bần, nhựa cây và bột màu, cán lên một lớp vải bố. Đầu thế kỷ 20, các hoạ sĩ châu Âu bắt đầu dùng nó để khắc tranh, vì nó rẻ, tấm lớn, mặt phẳng tuyệt đối. Về sau Matisse và Picasso đều làm linocut; Picasso nổi tiếng với lối in nhiều màu giảm dần trên một tấm.
So với gỗ, linoleum có ba lợi thế cho người mới: không có thớ nên đục hướng nào cũng như nhau; mềm hơn nên ít phải dùng sức; và mặt phẳng nên mảng đen in đều. Đổi lại, nó không giữ được nét quá mảnh như gỗ cứng, và mép nét có vẻ mềm hơn.
Linoleum hay cao su khắc?
| Linoleum truyền thống | Cao su khắc mềm | |
|---|---|---|
| Độ cứng | Chắc, hơi giòn khi lạnh | Mềm như tẩy, cắt rất nhẹ tay |
| Nét | Sắc, giữ nét mảnh tốt hơn | Dễ bị mép lượn, nét mảnh dễ rách |
| Hợp với | Người lớn, tranh lớn, in nhiều bản | Trẻ từ 8 tuổi, người mới, con dấu nhỏ |
| Mẹo | Hơ ấm cho mềm trước khi khắc | Không cần làm gì thêm |
Linoleum nguội rất cứng. Đặt tấm linoleum trên túi chườm ấm, phơi nắng nhẹ vài phút hoặc hơ máy sấy tóc từ xa, nó sẽ mềm ra rõ rệt và đục êm hẳn. Đừng hơ quá nóng, mặt sẽ phồng.
Bộ đồ nghề tối thiểu
- Tấm khắc: cỡ bằng tấm bưu thiếp cho lần đầu. Nhỏ thì xong, xong thì có hứng làm tiếp.
- Đục chữ V nhỏ: để đi viền và làm nét mảnh.
- Đục chữ U (lòng máng) nhỏ và to: để làm nét tròn và phá mảng trắng.
- Tấm chặn bàn (bench hook): một tấm gỗ có gờ trên và gờ dưới để tấm khắc không trượt.
- Mực in khắc nổi: loại gốc nước rửa dễ, loại gốc dầu đẹp hơn và bền hơn.
- Con lăn cao su và một tấm kính hoặc mica để lăn mực.
- Thìa gỗ hoặc thìa inox mặt lưng tròn để miết giấy.
- Giấy: giấy mỏng mịn in đẹp nhất; giấy in văn phòng dùng để in thử.
- Găng chống cắt cho tay giữ tấm khắc.
Bảy bước in bức đầu tiên
- Vẽ mẫu đơn giản: hình rõ, mảng lớn, ít chi tiết. Một chiếc lá, một con mèo nằm, một cái ấm. Tô đen chỗ sẽ in, để trắng chỗ sẽ khắc đi.
- Chuyển ngược lên tấm khắc: vẽ mẫu bằng bút chì mềm, úp mặt chì xuống tấm, miết mặt lưng bằng thìa. Hình sẽ hiện ngược đúng như cần. Tô lại bằng bút dạ cho rõ.
- Đi viền bằng đục chữ V: đi quanh mọi hình sẽ giữ lại, cách mép hình một chút. Lưỡi luôn hướng ra xa tay, ra xa người.
- Phá mảng bằng đục chữ U: lấy đi mảng trắng. Chỗ trắng càng rộng, đục càng sâu.
- Lăn mực: nặn một vệt mực nhỏ lên tấm kính, lăn qua lại đến khi lớp mực mỏng đều và nghe tiếng lách tách khẽ như xé giấy nhám mịn. Lăn sang tấm khắc theo nhiều chiều.
- Đặt giấy và miết: hạ giấy xuống, không xê dịch. Giữ một tay, tay kia dùng lưng thìa miết từng vòng nhỏ khắp tấm. Có thể lật một góc giấy lên xem, mực đủ chưa, rồi hạ lại đúng chỗ.
- Bóc và phơi: bóc giấy từ một góc, phơi phẳng. Mực gốc dầu cần vài ngày mới khô hẳn.
Đục thế nào cho an toàn
Hầu hết vết đứt tay khi làm linocut xảy ra theo cùng một kiểu: đục trượt khỏi tấm khắc và đâm vào tay đang giữ phía trước. Vài quy tắc đủ để tránh:
- Tấm khắc đặt trong tấm chặn bàn; tay giữ đặt phía sau lưỡi, không bao giờ ở trước đường đục.
- Muốn đổi hướng đường cong, xoay tấm khắc, đừng xoay cổ tay về phía mình.
- Đục góc thấp, nông, đẩy từ từ. Đục cắm quá dốc sẽ bị kẹt rồi bật đột ngột.
- Đục cùn phải dùng sức, dễ trượt. Mài hoặc thay lưỡi khi thấy phải ấn mạnh.
- Trẻ 8–12 tuổi: dùng cao su khắc mềm, có người lớn ngồi cạnh suốt buổi, đeo găng.
- Vết đứt nhẹ: rửa sạch, ép chặt cầm máu. Vết sâu, máu không cầm hoặc tê ngón tay: đi khám ngay.
Những lỗi bức đầu tiên hay gặp
| Bản in trông thế nào | Nguyên nhân thường gặp | Sửa |
|---|---|---|
| Chữ bị ngược | Vẽ xuôi lên tấm khắc | Chuyển hình bằng chì úp mặt; kiểm bằng gương trước khi khắc |
| Mảng trắng lấm tấm vết bẩn | Đục mảng trắng chưa đủ sâu, con lăn chạm xuống | Đục sâu thêm vùng rộng; lăn mực nhẹ tay hơn |
| Mảng đen loang lổ, lốm đốm | Mực quá mỏng hoặc miết chưa đều | Lăn thêm một lượt mực; miết kỹ vòng nhỏ |
| Nét đen bị nhoè, lấp mất chi tiết | Mực quá dày | Lăn mỏng hơn trên tấm kính trước khi lăn lên tấm khắc |
| Nét mảnh bị đứt | Nét quá mảnh cho cao su mềm, hoặc bị cắt chân | Để nét dày hơn; nghiêng lưỡi ra ngoài nét cho chân nét rộng |
Ký tên và đánh số như một người in tranh
Giới làm tranh in có một quy ước chung để ghi lên lề dưới của bản in, bằng bút chì:
- Bên trái: số thứ tự trên tổng số bản, ví dụ 3/10 nghĩa là bản thứ ba trong đợt in mười bản.
- Giữa: tên tranh, nếu muốn.
- Bên phải: chữ ký và năm.
- Bản in thử để mình xem có thể ghi T/P hoặc A/P (bản của tác giả) thay cho số.
Viết bằng bút chì vì nó không phai, không thấm nhoè sang giấy và khó làm giả hơn mực in.
Góc nhìn hôm nay: bước tiếp theo
Khi bức đầu đã xong, có ba hướng để làm tiếp. In cùng tấm khắc lên vải bằng mực in vải, ra túi vải hay khăn tay. Làm thiệp: một tấm khắc nhỏ in được cả chục tấm thiệp. Hoặc thử in hai màu theo lối giảm dần: in toàn bộ bằng màu nhạt, khắc bớt, rồi in màu đậm chồng lên.
Giữ tấm khắc sau khi in: lau sạch mực bằng giấy rồi bằng khăn ẩm (mực gốc nước) hoặc dầu ăn (mực gốc dầu), cất phẳng, tránh nắng. Tấm linoleum để lâu sẽ cứng thêm, nhưng vẫn in lại được.
Câu hỏi thường gặp
Linocut là gì?
Linocut là tranh in khắc nổi trên tấm linoleum hoặc cao su khắc. Người làm khắc bỏ phần không in, lăn mực lên phần còn lại rồi miết giấy lên để in. Vật liệu không có thớ nên dễ khắc hơn gỗ.
Cần những gì để tự in linocut tại nhà?
Một tấm linoleum hoặc cao su khắc, đục chữ V và chữ U, tấm chặn bàn, mực in khắc nổi, con lăn, tấm kính lăn mực, chiếc thìa để miết và giấy mịn. Găng chống cắt cho tay giữ tấm khắc rất nên có.
Trẻ em mấy tuổi khắc linocut được?
Trẻ từ khoảng 8 tuổi có thể bắt đầu với cao su khắc mềm, đục chuyên dụng cho người mới, găng chống cắt và có người lớn ngồi cạnh suốt buổi. Luôn dạy trẻ đẩy lưỡi ra xa người và đặt tay giữ phía sau lưỡi.
Vì sao linoleum cứng và khó khắc?
Linoleum cứng lại khi lạnh và khi để lâu. Hơ ấm nhẹ bằng túi chườm, nắng nhẹ hoặc máy sấy tóc từ xa sẽ làm nó mềm ra rõ rệt, đục êm hơn.
Mực gốc nước và mực gốc dầu khác nhau thế nào?
Mực gốc nước rửa bằng nước, khô nhanh, hợp với trẻ em và người mới, nhưng có thể khô trên tấm kính khi in chậm. Mực gốc dầu đậm, bền, in mảng đen đẹp hơn nhưng khô lâu và phải lau bằng dầu.
