Bức phù điêu đầu tiên nên là một chiếc lá to trên tấm gỗ mềm cỡ bàn tay, dày khoảng hai phân, nổi khoảng sáu tới tám li. Cách làm gồm năm bước: can hình, tách viền bằng đục tách, hạ nền quanh lá cho phẳng, tạo khối cho lá (gân giữa cao, mép lá lượn), rồi khắc gân và làm sạch nền. Một chiếc lá đủ đơn giản để làm xong trong vài buổi, nhưng có đủ mọi bài học của chạm nổi: nền phẳng, đường viền sạch, khối có hướng sáng.
Vì sao là chiếc lá
Người mới hay muốn khắc ngay con rồng hay khuôn mặt. Chiếc lá tốt hơn vì ba lẽ:
- Không có điểm "chết": mắt người xem không bắt lỗi chiếc lá như bắt lỗi một khuôn mặt hơi lệch.
- Có đủ mặt cong: hai nửa lá nghiêng về hai phía, mép lá có thể lượn lên xuống, cho bạn tập khối.
- Thớ dễ đoán: đặt gân lá chạy dọc thớ, bạn biết ngay hai nửa lá sẽ đục theo hướng nào.
Hãy chọn một chiếc lá thật ngoài vườn, như lá bàng, lá sen nhỏ, lá trầu, đặt lên giấy và vẽ lại. Lá thật có những bất đối xứng nhỏ làm bức chạm trông sống, thứ mà hình vẽ đối xứng hoàn hảo không có.
Chuẩn bị
| Thứ cần | Gợi ý |
|---|---|
| Tấm gỗ | Gỗ mềm thớ mịn, khoảng 15 x 20 cm, dày khoảng 2 cm, mặt đã phẳng |
| Đục tách chữ V | Khoảng 6 li |
| Đục vũm vừa | Khoảng 10 li, để hạ nền thô |
| Đục vũm nông | Khoảng 12–16 li, để tạo khối lá |
| Đục bạt nhỏ | Khoảng 6–10 li, để san nền, cắt chặn |
| Dao trổ | Để làm góc và gân |
| Kẹp | Hai cảo kẹp xuống mép bàn, có đệm gỗ |
| Đèn bàn | Đặt chiếu xiên từ một phía, như ánh sáng ban ngày qua cửa sổ |
Kẻ một đường bằng bút chì quanh cạnh tấm gỗ, cách mặt trên khoảng tám li: đó là độ sâu của nền. Đường này giúp bạn nhìn từ cạnh là biết đã hạ nền tới đâu.
Năm bước làm chiếc lá
Bước một: can hình và đánh dấu
Can chiếc lá lên giữa tấm gỗ, gân giữa chạy dọc thớ. Chừa xung quanh ít nhất hai ba phân nền. Tô bút chì nhạt phần nền sẽ bị hạ để không nhầm khi đục. Vẽ mũi tên chiều thớ ở góc. Trên bản vẽ giấy, đánh dấu chỗ cao nhất (thường là gân giữa ở gần cuống) và chỗ thấp nhất (mép lá ở chỗ uốn xuống).
Bước hai: tách viền
Dùng đục tách đi một rãnh bên ngoài đường viền lá, cách đường viền một hai li, sâu khoảng hai ba li. Rãnh này là ranh giới: nó ngăn những nhát hạ nền toạc vào lá. Đi rãnh theo chiều xuôi thớ ở từng đoạn; đến chỗ cong của mép lá, đổi chiều nếu thấy bên trong rãnh xơ.
Giữ phôi bằng cảo, hai tay trên đục: tay sau đẩy, tay trước tì trên phôi để lái và hãm. Không đặt tay trước mũi đục.
Bước ba: hạ nền
- Dùng đục vũm vừa khoét bỏ gỗ nền từ phía ngoài vào phía rãnh viền, từng lớp hai ba li. Đi theo chiều thớ, không đâm sâu một lần.
- Khi gần tới đáy rãnh, dùng đục bạt cắt chặn thẳng đứng dọc đường viền lá, rồi khoét tiếp. Lặp lại: cắt chặn, khoét, cắt chặn, khoét, cho tới khi nền đạt đường kẻ ở cạnh tấm gỗ.
- San phẳng nền bằng đục vũm rất nông hoặc đục bạt, đi những nhát dài, đều, xuôi thớ.
Đây là bước lâu nhất và chán nhất, nhưng là bước quyết định bức phù điêu có "sạch" hay không. Soi nghiêng đèn để thấy chỗ lồi lõm. Nếu muốn, bạn có thể để nền có vết đục đều như vảy thay vì phẳng tuyệt đối, miễn là đều.
Bước bốn: tạo khối cho lá
Lúc này chiếc lá là một khối phẳng cao tám li đứng trên nền. Hãy biến nó thành chiếc lá:
- Vẽ lại gân giữa lên mặt khối.
- Dùng đục vũm nông hạ dần hai nửa lá từ gân giữa ra mép, để gân cao nhất, mép thấp hơn. Đây là chỗ đổi chiều thớ: mỗi nửa lá đục từ gân "xuống dốc" ra mép.
- Cho mép lá lượn: chỗ này hạ thấp gần sát nền, chỗ kia giữ cao, như lá đang cong. Đỉnh lá có thể hạ thấp nhất.
- Giữ thành lá ở mép (phần đứng thẳng trên nền) gọn, không vát nghiêng quá, để bóng đổ rõ.
Mẹo: cứ mười lăm phút, tắt đèn trần, chỉ để đèn bàn chiếu xiên, chụp một tấm ảnh. Nhìn ảnh nhỏ trên điện thoại, bạn sẽ thấy ngay chỗ nào phẳng như tấm bìa, chỗ nào đã có khối.
Bước năm: gân lá và làm sạch
Dùng đục tách nhỏ hoặc dao trổ khắc gân giữa thành một rãnh nhẹ hoặc một gờ nổi, rồi các gân phụ toả ra hai bên. Gân phụ nên nông, mảnh, đi từ gân giữa ra mép theo đường cong. Không khắc quá nhiều gân: vài đường đúng chỗ đẹp hơn một mạng lưới dày.
Sau cùng, đi lại toàn bộ đường viền ở chân lá bằng dao trổ để làm sạch góc giữa lá và nền. Phủ một lớp sáp hoặc dầu mỏng, để khô, đặt dưới ánh sáng xiên mà ngắm.
Những gì có thể sai, và cách cứu
- Sứt một mảng mép lá: sửa thiết kế, cho mép lá lõm vào ở chỗ đó như vết sâu ăn. Lá thật vốn có những vết như vậy.
- Nền chỗ sâu chỗ nông: đo bằng que có vạch, san lại theo chỗ sâu nhất.
- Lá trông phẳng: chưa dám hạ mép đủ thấp. Tăng tương phản cao thấp.
- Viền lá bị vát xiên ra nền: cắt chặn lại cho thành đứng.
Góc nhìn hôm nay: xem phù điêu với con mắt mới
Sau khi làm xong chiếc lá đầu tiên, hãy đến một ngôi đình hay bảo tàng có chạm gỗ cổ và chỉ nhìn một thứ: nền. Bạn sẽ thấy thợ xưa làm nền thế nào, có chỗ nền phẳng như mặt nước, có chỗ nền được lấp kín bằng hoa văn để không lộ ra. Rồi nhìn những chiếc lá chạm trên đó: mép lá lượn cao thấp ra sao. Bạn vừa tự làm đúng việc đó trên một tấm gỗ cỡ bàn tay, và lần này bạn biết nó tốn bao nhiêu nhát đục.
Câu hỏi thường gặp
Phù điêu gỗ đầu tiên nên khắc gì?
Một chiếc lá to trên tấm gỗ mềm cỡ bàn tay là lựa chọn tốt. Lá có đủ mặt cong để tập khối, thớ dễ đoán và không đòi độ chính xác như khuôn mặt. Hãy vẽ lại từ một chiếc lá thật để có nét tự nhiên.
Hạ nền phù điêu bằng cách nào?
Tách viền bằng đục tách, rồi dùng đục vũm khoét bỏ gỗ nền từng lớp mỏng, xen kẽ với cắt chặn thẳng đứng dọc đường viền. Kẻ một đường độ sâu quanh cạnh tấm gỗ để biết đã hạ tới đâu. Cuối cùng san phẳng bằng đục vũm nông hoặc đục bạt.
Phù điêu nên nổi bao nhiêu?
Với tấm gỗ dày khoảng hai phân, độ nổi sáu tới tám li là vừa cho bức đầu tiên. Nổi quá nông thì khó tạo khối, nổi quá sâu thì hạ nền rất lâu và dễ sứt mép. Nên chừa lại nền đủ dày để tấm gỗ không yếu.
Vì sao phù điêu của tôi trông phẳng?
Thường do chưa tạo đủ chênh lệch cao thấp trên hình, ví dụ mép lá chưa hạ đủ thấp. Hãy soi bằng đèn chiếu xiên và chụp ảnh nhỏ để thấy khối. Tăng tương phản giữa chỗ cao nhất và thấp nhất.
