Để in tranh khắc nổi cần bốn thứ chính: con lăn để phủ mực, mực in khắc, một dụng cụ ép giấy (thìa, baren hoặc máy ép) và giấy. Khắc đẹp mà in hỏng thì bức tranh vẫn hỏng, nên chọn đúng bốn thứ này quan trọng không kém bộ đục. Phần lớn lỗi bản in đầu tay, như mực lốm đốm, nét nhoè, mảng đen không đặc, đến từ con lăn quá cứng, mực quá dày hoặc giấy không hợp với cách ép.
Con lăn: mềm hay cứng, to hay nhỏ
Con lăn (tiếng Anh: brayer) là một trục bọc cao su hoặc nhựa mềm có tay cầm. Nó làm hai việc: dàn mực thành lớp mỏng đều trên tấm kính, rồi chuyển lớp mực ấy sang mặt ván.
| Loại | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Cao su mềm | Ôm theo mặt ván hơi gồ ghề, mực đều | Dễ lún xuống mảng trắng, làm bẩn nền | Ván gỗ có thớ nổi, tấm hơi cong |
| Cao su cứng hoặc nhựa cứng | Chỉ chạm mặt gờ, nền sạch | Ván không phẳng thì có chỗ thiếu mực | Linoleum phẳng, nét mảnh |
| Xốp | Rẻ | Mực lổn nhổn, khó đều | Trẻ nhỏ chơi in màu, không hợp tranh khắc |
Về kích thước, bề ngang con lăn nên lớn hơn hoặc bằng bề ngang mảng lớn nhất cần phủ mực. Con lăn hẹp lăn nhiều lượt chồng lên nhau dễ để lại vệt. Cỡ khoảng 10 cm là đủ cho phần lớn tranh cỡ bưu thiếp đến khổ A5.
Giữ con lăn: lau sạch ngay sau khi in, treo hoặc đặt nằm trên giá sao cho mặt cao su không chạm gì. Để mặt lăn tì xuống bàn qua đêm, nó sẽ có một vệt dẹt, lần sau in ra vạch ngang.
Mực in khắc: đặc, dẻo, có độ dính
Mực in khắc nổi không giống mực viết hay màu vẽ. Nó đặc và dẻo, có độ dính (người in gọi là độ bám) đủ để nằm trên mặt gờ mà không chảy xuống rãnh.
- Mực gốc nước: rửa bằng nước, ít mùi, hợp cho trẻ em và lớp học. Khô nhanh, nên có lúc khô ngay trên tấm kính nếu in chậm. Bản in có thể nhoè nếu gặp nước.
- Mực gốc dầu: màu đậm, mảng đen đặc, bền với nước và ánh sáng. Khô chậm, vài ngày mới khô hẳn. Lau bằng dầu thực vật rồi xà phòng.
- Mực gốc dầu rửa được bằng nước: một loại trung gian, cảm giác như mực dầu, rửa bằng nước xà phòng.
- Màu nước và hồ gạo kiểu Nhật: cho ukiyo-e và mokuhanga. Quét bằng chổi, không lăn. Màu trong, ngấm vào giấy.
Muốn màu nhạt và trong hơn mà không bị nhợt, các hãng mực có bán chất pha trong suốt (transparent base hay extender). Pha thêm trắng thì màu nhạt nhưng đục.
Lăn mực bao nhiêu là đủ
Nặn một vệt mực bằng cỡ hạt đậu dài ở mép tấm kính. Kéo con lăn qua vệt mực, rồi lăn tới lui, lên xuống, nhấc lên đổi hướng. Mực đúng độ mỏng khi mặt lăn có lớp vân sần mịn như da cam và phát ra tiếng lách tách khe khẽ. Nếu nghe tiếng ướt nhoẹt và thấy mực bóng loáng, là quá dày. Lăn lên ván ba, bốn lượt mỏng tốt hơn một lượt dày.
Ép giấy: thìa, baren hay máy
Thìa
Một chiếc thìa gỗ hoặc thìa inox mặt lưng tròn, nhẵn là dụng cụ ép rẻ nhất mà hiệu quả. Miết vòng tròn nhỏ, lực đều, đi kín cả tấm. Ưu điểm lớn: kiểm soát được từng chỗ, miết đậm ở mảng đen, miết nhẹ ở vùng nét mảnh.
Baren
Baren là tấm xoa tròn, phẳng của nghề in Nhật. Loại truyền thống có lõi là một cuộn dây xoắn từ sợi tre, bọc bằng bẹ tre buộc lại. Loại phổ thông có mặt nhựa hoặc có viên bi bên trong. Baren phủ được diện tích lớn hơn thìa, lực đều hơn, đặc biệt hợp với màu nước trên giấy mỏng.
Máy ép
Có ba kiểu thường gặp: máy ép sách kiểu trục vít (ép thẳng từ trên xuống, hợp với tấm nhỏ), máy ép để bàn có trục lăn, và máy ép trục lớn vốn dùng cho in lõm. Máy cho bản in đều, nhanh, đặc biệt với giấy dày. Nhưng với in nổi, lực ép phải chỉnh nhẹ hơn nhiều so với in lõm, không thì mực bị ép tràn ra mép nét.
Một mẹo khi chưa có máy: đặt ván và giấy dưới một tấm ván phẳng, rồi đứng lên trên. Không đều bằng máy, nhưng in được mảng lớn.
Giấy: mỏng cho tay, dày cho máy
| Loại giấy | Đặc điểm | In bằng |
|---|---|---|
| Giấy in báo, giấy văn phòng | Rẻ, mỏng, ố vàng theo thời gian | Thìa; dùng để in thử |
| Giấy Nhật sợi dài (washi) | Mỏng, dai, mặt mịn, ăn mực nhanh | Thìa, baren; rất hợp in tay |
| Giấy dó | Sợi dài, dai, mặt hơi sần, thấm tốt | Thìa, baren; hợp màu nước và mực dầu loãng |
| Giấy in tranh dày (cotton) | Dày, mặt mịn, bền lâu, ít axit | Máy ép; in tay rất mệt |
| Giấy vẽ màu nước mặt sần | Mặt gồ ghề | Không hợp: mực chỉ bám đỉnh sần, mảng đen lốm đốm |
Một nguyên tắc dễ nhớ: in tay thì chọn giấy mỏng, mặt nhẵn. Giấy càng mỏng, lực tay càng truyền tới mặt ván, mực càng đặc. Giấy dày chỉ in đẹp khi có máy.
Giấy để tranh lâu năm nên là giấy ít axit. Giấy báo có nhiều axit, sau vài năm vàng và giòn. Bản in muốn giữ thì in trên giấy tốt; giấy rẻ để in thử.
Đồ phụ nhỏ mà cần
- Tấm kính hoặc mica dày làm bàn lăn mực. Mép kính phải mài hoặc dán băng keo để khỏi đứt tay.
- Dao trộn mực (dao bay) để lấy và trộn màu.
- Kẹp giấy, kẹp gỗ hoặc dây phơi để treo bản in.
- Giấy lót sạch để giữ tay khỏi lem mực ra lề giấy.
- Khung chặn giấy làm từ bìa cứng để đặt giấy đúng vị trí mỗi lần.
Vệ sinh và an toàn
Mực gốc dầu lau sạch bằng dầu ăn, rồi rửa bằng nước xà phòng. Không cần đến xăng hay dung môi hoá học. Nếu xưởng dùng dung môi, mở cửa thông gió, đeo găng, cất dung môi xa nguồn lửa, và bỏ giẻ dính dầu vào hộp kim loại có nắp hoặc ngâm nước trước khi vứt: giẻ thấm dầu lanh có thể tự nóng lên và bắt lửa khi bị dồn đống.
Trẻ em in tranh: dùng mực gốc nước, đeo tạp dề, rửa tay sau khi in. Không để trẻ ăn uống ở bàn in.
Góc nhìn hôm nay: mua tối thiểu, nâng cấp dần
Đừng mua cả bộ dụng cụ đắt tiền ngay. Bắt đầu với một con lăn cỡ vừa, một ống mực đen gốc nước, một tấm kính và chiếc thìa có sẵn trong bếp. In mười bản thử trên giấy văn phòng. Khi thấy mình thiếu thứ gì, như mảng đen chưa đặc hay giấy hay xê dịch, mới mua thứ đó. Mỗi dụng cụ mua thêm nên giải quyết một vấn đề cụ thể bạn đã gặp.
Giá dụng cụ khác nhau nhiều theo nơi bán và hãng; hỏi trực tiếp vài nơi trước khi mua. Nhiều xưởng in tranh và lớp học mỹ thuật cho thuê chỗ và máy theo buổi, một cách hay để thử máy ép trước khi quyết định sắm.
Câu hỏi thường gặp
In tranh khắc cần những dụng cụ gì?
Cần con lăn để phủ mực, mực in khắc nổi, tấm kính để lăn mực, một dụng cụ ép như thìa, baren hoặc máy ép, và giấy in. Thêm dao trộn mực, khung chặn giấy và kẹp phơi bản in là đủ một bộ cơ bản.
Baren là gì?
Baren là tấm xoa tròn, phẳng của nghề in tranh khắc Nhật, dùng để miết mặt lưng giấy cho mực từ ván ngấm sang. Loại truyền thống bọc bẹ tre, loại phổ thông có mặt nhựa hoặc viên bi.
In tranh khắc bằng tay nên dùng giấy gì?
Nên dùng giấy mỏng, mặt nhẵn, sợi dai như giấy Nhật hoặc giấy dó, vì lực tay truyền tốt tới mặt ván. Giấy dày chỉ in đẹp khi có máy ép; giấy văn phòng dùng để in thử.
Vì sao bản in khắc bị lốm đốm, không đặc màu?
Thường do mực lăn quá mỏng, miết chưa đều, giấy quá dày hoặc mặt giấy sần. Lăn thêm một lượt mực mỏng, miết kỹ vòng nhỏ và đổi sang giấy mỏng nhẵn sẽ cải thiện rõ.
Rửa mực in gốc dầu bằng gì?
Lau bằng dầu ăn để hoà tan mực, rồi rửa lại bằng nước xà phòng. Cách này đủ sạch mà không cần dung môi hoá học.
