Điêu khắc đá thời Lý (1009–1225) là đỉnh cao đầu tiên của nghệ thuật đá Việt Nam, gắn chặt với Phật giáo: rồng thân tròn uốn khúc đều đặn, sư tử và các linh thú trên bệ tượng, chân tảng chạm cánh sen, bệ tượng chạm tiên nữ tấu nhạc. Phần lớn hiện vật đến từ các chùa tháp được triều Lý dựng như chùa Phật Tích, chùa Long Đọi, chùa Dạm và từ khu Hoàng thành Thăng Long. Nét chung là sự mềm mại, nhịp đều và tinh tế, khác hẳn vẻ khoẻ khoắn của điêu khắc gỗ thế kỷ 16–17.
Vì sao thời Lý để lại nhiều đá
Nhà Lý dời đô về Thăng Long năm 1010 và xây dựng nhiều chùa tháp lớn, Phật giáo được nhà nước bảo trợ. Phần lớn công trình gỗ thời ấy đã mất vì chiến tranh và thời gian, nhưng các bộ phận bằng đá như bệ tượng, chân tảng, bia, lan can, tượng đá còn sót lại. Vì thế khi nói "mỹ thuật Lý", người ta chủ yếu nhìn qua đá, gốm và dấu tích kiến trúc.
Các nhà nghiên cứu mỹ thuật cổ như Chu Quang Trứ, Trần Lâm Biền đã có nhiều công trình phân tích phong cách điêu khắc Lý. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam là nơi lưu giữ nhiều hiện vật và bản dập, bản phục chế.
Con rồng thời Lý: nhận ra thế nào
Rồng là đề tài dễ nhận phong cách nhất. Rồng thời Lý được các nhà nghiên cứu mô tả với những đặc điểm khá ổn định:
- Thân tròn, dài, uốn khúc đều như một dải lượn sóng, thon dần về phía đuôi.
- Nhịp uốn đều đặn, các khúc gần như bằng nhau, tạo cảm giác mềm mại.
- Đầu có mào dạng ngọn lửa, mõm dài, thường có chi tiết ngậm ngọc.
- Chân mảnh, ít hung dữ; tổng thể thanh thoát hơn là uy mãnh.
So với rồng thời Trần (khoẻ hơn, thân mập hơn), rồng thời Lê sơ (bắt đầu có vẻ uy nghiêm, quyền lực) và rồng thời Nguyễn (đầu to, mắt lồi, nhiều chi tiết), rồng Lý là dễ phân biệt nhất. Đây là một bài tập tốt cho người tập đọc niên đại: nhìn dáng thân trước, chi tiết sau.
Nơi thấy rồng Lý trên đá: bia Sùng Thiện Diên Linh ở chùa Long Đọi (dựng năm 1121, vùng Duy Tiên cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình), cột đá chùa Dạm (Bắc Ninh) với rồng cuốn quanh cột, các bệ tượng và mảnh trang trí ở chùa Phật Tích.
Sư tử, voi và các linh thú
Ở chùa Phật Tích (Bắc Ninh), chùa được dựng năm 1057, còn lại một dãy linh thú bằng đá đặt trên bệ trước chùa, gồm các con vật như sư tử, voi, tê giác, trâu, ngựa. Chúng được tạc theo lối khối tròn, đường nét gọn, dáng phục, mang tính trang nghiêm của nơi thờ Phật. Sư tử trong nghệ thuật Lý thường gắn với Phật giáo, đôi khi xuất hiện ở bệ tượng như vật đỡ.
Từ chùa Phật Tích cũng có những hiện vật hình người – chim, thường được gọi là Kinnari, một hình tượng có gốc Ấn Độ, cho thấy mối liên hệ của mỹ thuật Lý với nghệ thuật Phật giáo khu vực.
Chân tảng hoa sen: đá dưới chân cột
Chân tảng là khối đá kê dưới chân cột gỗ, giữ cột khỏi ẩm từ đất. Thời Lý, chân tảng thường được chạm hình cánh sen xoè quanh lỗ đặt chân cột, như thể cây cột mọc lên từ một bông sen. Một chi tiết kỹ thuật thuần tuý được biến thành biểu tượng Phật giáo.
Khu khảo cổ Hoàng thành Thăng Long ở 18 Hoàng Diệu (Hà Nội), thuộc Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long được UNESCO ghi danh năm 2010, đã phát lộ nhiều chân tảng thời Lý. Từ khoảng cách giữa các chân tảng, các nhà khảo cổ phục dựng được quy mô các toà nhà đã mất. Đây là ví dụ rõ nhất cho việc một mẩu đá nhỏ có thể kể lại cả một công trình.
Bệ tượng và hoa văn
Các bệ tượng thời Lý, như bệ tượng A Di Đà chùa Phật Tích, thường có nhiều tầng: toà sen, bệ bát giác, các băng hoa văn. Hoa văn hay gặp gồm:
| Hoa văn | Đặc điểm | Ý nghĩa thường được giải thích |
|---|---|---|
| Cánh sen | Cánh căng, đầu nhọn, xếp nhiều lớp | Biểu tượng thanh tịnh của Phật giáo |
| Hoa cúc dây | Dây hoa uốn liên tục | Trang trí băng diềm |
| Sóng nước, núi | Đường sóng nhịp đều, núi hình khối nhọn | Vũ trụ, thiên nhiên |
| Tiên nữ tấu nhạc, dâng hoa | Hình người bay, cầm nhạc cụ hoặc hoa | Cõi Phật, sự cúng dường |
| Rồng trong lá đề | Rồng uốn trong khung hình lá đề ở trán bia | Kết hợp vương quyền và Phật giáo |
Cách giải thích ý nghĩa có thể khác nhau giữa các nhà nghiên cứu, còn mô tả hình dáng thì khá thống nhất.
Kỹ thuật tạc đá thời Lý
Đá dùng thời Lý phần lớn là đá xanh (đá vôi hạt mịn), có khi là sa thạch. Các nét chạm cho thấy thợ đã làm chủ cả chạm nổi thấp trên bia, chạm nổi cao trên bệ tượng và tạc tròn cho tượng thú. Đường nét được giữ mềm và đều, không có vết đục thô, chứng tỏ khâu mài hoàn thiện rất kỹ. Ai từng thử khắc một băng hoa văn lặp lại trên đá đều biết giữ cho nhịp đều qua hàng chục mô-típ khó thế nào.
Một cách tập nhận niên đại nhanh
Đứng trước một con rồng đá không rõ niên đại, thử hỏi ba câu theo thứ tự. Thân rồng tròn mảnh, uốn đều như dải lụa, hay mập, khúc to nhỏ khác nhau? Đầu rồng nhỏ gọn với mào lửa, hay to, mắt lồi, sừng rõ? Quanh rồng là khoảng trống thoáng, hay kín đặc mây lửa? Nghiêng về vế đầu ở cả ba câu thì nhiều khả năng là phong cách Lý. Đây chỉ là gợi ý cho người mới, vì đồ đời sau có thể phỏng lại phong cách cũ; kết luận chắc chắn cần đến hồ sơ di tích và nghiên cứu chuyên môn.
Góc nhìn hôm nay: đi xem đá Lý ở đâu
- Chùa Phật Tích (Bắc Ninh): tượng A Di Đà, dãy linh thú đá, chân tảng. Tượng A Di Đà là Bảo vật quốc gia.
- Chùa Dạm (Bắc Ninh): cột đá chạm rồng, dấu tích nền chùa nhiều cấp trên sườn núi.
- Chùa Long Đọi (nay thuộc Ninh Bình): bia Sùng Thiện Diên Linh.
- Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội): khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu với chân tảng và nền móng.
- Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội): hiện vật, bản dập hoa văn.
Một việc làm được ngay khi đến: chụp ảnh con rồng trên hiện vật Lý, rồi đi xem một con rồng thời Nguyễn ở bất cứ ngôi đình nào, đặt hai ảnh cạnh nhau. Bạn sẽ thấy ngay sự khác nhau, và từ đó có một "thước" để ước niên đại.
Câu hỏi thường gặp
Rồng thời Lý có đặc điểm gì?
Rồng thời Lý thân tròn, dài, uốn khúc đều đặn như dải lượn sóng, thon dần về đuôi, đầu có mào dạng ngọn lửa, thường ngậm ngọc, chân mảnh. Tổng thể mềm mại, thanh thoát, khác với rồng uy mãnh thời Lê và rồng nhiều chi tiết thời Nguyễn.
Chân tảng hoa sen là gì?
Là khối đá kê dưới chân cột gỗ, mặt trên chạm hình cánh sen xoè quanh chỗ đặt cột. Chân tảng giữ cột khỏi ẩm, đồng thời mang ý nghĩa Phật giáo như cây cột mọc lên từ hoa sen. Nhiều chân tảng thời Lý được tìm thấy ở Hoàng thành Thăng Long.
Xem điêu khắc đá thời Lý ở đâu?
Có thể đến chùa Phật Tích và chùa Dạm (Bắc Ninh), chùa Long Đọi (nay thuộc Ninh Bình), khu khảo cổ Hoàng thành Thăng Long và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội.
Bia Sùng Thiện Diên Linh là gì?
Là tấm bia đá dựng năm 1121 ở chùa Long Đọi, ghi việc xây tháp Sùng Thiện Diên Linh thời Lý. Bia có trang trí rồng và hoa văn tiêu biểu cho phong cách Lý, là tư liệu quan trọng về lịch sử và mỹ thuật thời kỳ này.
Vì sao mỹ thuật thời Lý chủ yếu còn lại trên đá?
Vì phần lớn công trình gỗ thời Lý đã mất do chiến tranh, mối mọt và thời gian. Các bộ phận bằng đá như bệ tượng, chân tảng, bia, cột bền hơn nên còn sót lại, cùng với gốm và dấu tích khảo cổ.
