Chạm bạc, chạm đồng: kỹ thuật khắc tay kim loại và làng Đồng Xâm

Khắc tay kim loại, mà ở Việt Nam quen gọi là nghề chạm bạc, chạm đồng, là dùng đục nhỏ và búa con, hoặc dao khắc đẩy tay, để tạo hoa văn trên tấm kim loại mỏng. Có hai hướng chính: chạm nổi (đẩy kim loại từ mặt sau lên rồi chỉnh nét ở mặt trước, không mất vật liệu) và chạm chìm (lấy đi một sợi kim loại mảnh tạo nét lõm). Làng Đồng Xâm (nay thuộc tỉnh Hưng Yên) là cái tên được nhắc nhiều nhất khi nói về chạm bạc Việt.

Khác gì đúc, gò và khắc laser

Nhiều người gộp mọi đồ kim loại có hoa văn vào một chữ "chạm". Thật ra có mấy cách tạo hình rất khác nhau:

Bài này nói về chạm nổi, chạm chìm và chạm thủng, những kỹ thuật dùng tay lấy hoặc dồn kim loại. Nghề đúc đồng và rèn thuộc về một nhánh khác của nghề kim khí.

Chạm nổi: kim loại được dồn, không bị lấy đi

Đây là điểm thú vị nhất. Chạm gỗ và chạm đá là nghệ thuật chỉ được lấy đi. Chạm nổi kim loại lại khác: không có mảnh vụn nào rơi ra. Kim loại mềm như bạc, đồng đỏ chịu được việc bị đẩy, kéo, dồn mà không rách nếu người thợ biết tôi mềm nó đúng lúc.

Quy trình phổ thông:

1. Gắn tấm kim loại lên một lớp nhựa dẻo. Lớp nhựa này (thợ quen gọi là nhựa gắn, thường được pha từ nhựa thông và bột độn) vừa đỡ tấm kim loại vừa nhún xuống dưới nhát đục, giống như cái đệm.
2. Vạch hình lên mặt kim loại theo mẫu vẽ.
3. Đẩy từ mặt sau: lật tấm kim loại, dùng đục đầu tròn đẩy những vùng cần nổi. Mỗi lớp đẩy một ít.
4. Tôi mềm: kim loại bị dồn nhiều sẽ cứng lại và giòn. Thợ gỡ ra, nung để kim loại mềm trở lại, rồi gắn lại lên nhựa.
5. Chỉnh mặt trước: lật lại, dùng các đục đầu khác nhau dồn nền xuống, vuốt viền, tạo vân lá, vảy rồng, cánh hoa.
6. Tạo nền: đục nền có đầu lấm tấm, đóng kín nền quanh hoa văn để hoa văn sáng nổi lên trên nền nhám.
7. Làm sạch, đánh bóng: phần nổi đánh sáng, phần nền có khi để sẫm cho tương phản.

Một tấm bạc chạm nổi tinh xảo có thể qua nhiều lần lật, tôi, gắn lại. Mỗi lần lật là một lần người thợ phải nhớ hình khối ở mặt kia.

Chạm chìm: nét lõm sáng lấp lánh

Chạm chìm dùng một dao khắc nhỏ, mũi mài thành hình thoi hoặc chữ V, người phương Tây gọi là burin hay graver. Lòng bàn tay tì vào chuôi, mũi dao đẩy về phía trước, xẻ đi một sợi kim loại mảnh như sợi tóc. Nét vừa khắc có hai vách nghiêng bắt sáng, nhìn lấp lánh khi xoay vật.

Kỹ thuật này cũng chính là gốc của tranh khắc đồng ở châu Âu: thay vì để nét trên đồ vật, người ta khắc nét lên tấm đồng phẳng, xoa mực vào rãnh rồi in ra giấy. Các bài về khắc ván in và tranh khắc nói kỹ chuyện đó.

Ba điều thợ khắc vạch luôn nhắc:

• Dao phải sắc tuyệt đối. Mũi cùn trượt trên mặt kim loại, để lại vết xước thay vì nét.
• Đẩy lưỡi ra xa người, tay giữ vật đặt sau lưỡi. Dao khắc kim loại đòi lực đẩy khá mạnh, trượt một cái là đâm vào tay giữ. Kẹp vật vào ê-tô nhỏ hoặc bàn kẹp xoay.
• Xoay vật, không xoay tay. Khi khắc đường cong, thợ giỏi giữ tay gần như cố định và xoay vật dưới mũi dao.

Làng nghề chạm bạc ở Việt Nam

Đồng Xâm thuộc vùng Kiến Xương của tỉnh Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên sau đợt sắp xếp tỉnh năm 2025. Làng nổi tiếng với chạm bạc và chạm đồng, đặc biệt là chạm nổi trên các tấm, hộp, khay, đồ thờ. Làng thờ tổ nghề, và nghề chạm ở đây được truyền nhiều đời. Khi đến, hãy hỏi người thợ cho xem một tấm đang làm dở còn gắn trên nhựa: bạn sẽ thấy rõ mặt sau lõm theo đúng hình mặt trước.

Châu Khê (vùng Bình Giang của tỉnh Hải Dương cũ, nay thuộc thành phố Hải Phòng) gắn với nghề kim hoàn và đúc bạc nén trong lịch sử, có liên hệ với phố Hàng Bạc ở Hà Nội, nơi thợ kim hoàn Châu Khê ra kinh thành mở hiệu. Định Công (nay thuộc Hà Nội) cũng là làng kim hoàn lâu đời. Ở những làng này, nghề làm vàng bạc trang sức có lẫn cả kỹ thuật chạm, kéo sợi, đánh bóng.

Với đồng, làng Đại Bái (Bắc Ninh) nổi tiếng nghề gò đồng: mâm, nồi, chậu, đồ thờ gò từ tấm đồng, có khi kèm chạm nổi trang trí. Gò và chạm thường đi với nhau trên cùng một món đồ.

Số hộ làm nghề và hiện trạng từng làng thay đổi theo năm. Nếu muốn đi, hãy hỏi chính quyền địa phương hoặc người dân trong làng để tìm xưởng còn làm tay.

Nhìn một món đồ bạc chạm như người trong nghề

1. Lật mặt sau (nếu được phép): chạm nổi thì mặt sau lõm theo hoa văn. Đúc thì không.
2. Nhìn nền: nền đục tay lấm tấm có độ không đều nhẹ, đẹp ở chỗ đó. Nền ép máy đều như in.
3. Nhìn mép hoa văn: chạm tay có viền vuốt mềm, có chỗ sâu chỗ nông theo ý người thợ.
4. Xoay dưới đèn: nét khắc vạch tay bắt sáng lấp lánh, nét laser phẳng và sẫm.

An toàn với nghề khắc kim loại

• Dao khắc và đục: đẩy ra xa người, kẹp vật chắc, găng chống cắt cho tay giữ nếu làm vật nhỏ trên tay.
• Nung tôi kim loại và làm nóng nhựa gắn: dùng đèn khò ở chỗ thông thoáng, xa vật dễ cháy, có bình chữa cháy. Nhựa nóng gây bỏng dính, rất đau.
• Bụi đánh bóng kim loại: đeo khẩu trang lọc bụi khi đánh bóng bằng máy.
• Các dung dịch tẩy rửa, làm sạch bề mặt kim loại: dùng đúng loại, đọc nhãn, đeo găng và kính, không tự pha hoá chất.
• Vết đứt nhẹ: rửa sạch, ép cầm máu. Vết sâu, máu không cầm, tê ngón tay: đi khám ngay.

Thử tay tại nhà: chạm nổi lá nhôm mỏng

Muốn cảm được chạm nổi mà không cần lò nung hay nhựa gắn, hãy dùng lá nhôm hoặc lá đồng mỏng bán cho thủ công. Đặt lá kim loại lên một tấm xốp cao su hoặc tập báo dày, dùng đầu bút bi hết mực hoặc que gỗ đầu tròn vẽ đè lên mặt sau theo hình bông hoa đơn giản. Lật lại, dùng que đầu nhọn vuốt viền quanh hoa. Bạn sẽ thấy hoa nổi lên, và hiểu ngay vì sao thợ chạm bạc phải lật đi lật lại tấm kim loại cả chục lần. Cạnh lá kim loại mỏng có thể sắc, người lớn nên gấp mép trước khi đưa cho trẻ.