An toàn khi dùng máy khắc laser: bảo vệ mắt, hút khói và chống cháy

An toàn khi dùng máy khắc laser xoay quanh ba mối nguy: mắt, khói và cháy. Mắt phải được che bằng vỏ máy đóng kín hoặc kính bảo hộ ghi rõ đúng bước sóng của máy; khói phải được hút thẳng ra ngoài trời; và máy không bao giờ được chạy khi không có người đứng trông, vì vật liệu có thể bén lửa chỉ trong vài giây. Ba việc này quan trọng hơn mọi thông số công suất hay tốc độ.

Cấp laser: đọc nhãn trên máy

Tiêu chuẩn quốc tế IEC 60825-1 xếp thiết bị laser theo cấp, từ ít nguy hiểm tới nguy hiểm nhất. Nhãn cấp laser thường dán trên thân máy hoặc ghi trong sách hướng dẫn. Hiểu nó giúp bạn biết mình đang đứng cạnh thứ gì.

Điểm mấu chốt: một máy khắc để hở gần như luôn là laser cấp 4. Một máy cùng nguồn laser nhưng có vỏ kín và khoá an toàn đúng chuẩn có thể được xếp cấp 1. Khác biệt không nằm ở nguồn laser mà ở cái vỏ và cái khoá.

Mắt: thứ mất là không lấy lại được

Mỗi bước sóng hại mắt một kiểu:

• Laser diode xanh lam (khoảng 445–455 nm): ánh sáng nhìn thấy, đi qua giác mạc và thuỷ tinh thể, hội tụ lên võng mạc. Tổn thương võng mạc có thể vĩnh viễn.
• Laser fiber (khoảng 1,06 µm): mắt không nhìn thấy, nên không có phản xạ chớp mắt, nhưng vẫn đi tới võng mạc. Đây là loại nguy hiểm vì bạn không biết mình đang bị chiếu.
• Laser CO2 (khoảng 10,6 µm): bị giác mạc hấp thụ, gây bỏng giác mạc và da. Kính thường, kính acrylic chặn được bước sóng này, đó là lý do nắp máy CO2 thường làm bằng acrylic màu.

Phần lớn tai nạn mắt không đến từ việc nhìn thẳng vào tia, mà từ tia phản xạ: tia đập vào mặt kim loại sáng, mặt kính, đầu tua vít, chiếc nhẫn trên tay rồi bật đi một hướng không ai ngờ.

Chọn kính bảo hộ thế nào

1. Kính phải ghi bước sóng nó bảo vệ, ví dụ một dải bao trùm 445 nm, và độ đậm quang học (OD) ở dải đó. Kính không ghi gì là kính không biết bảo vệ cái gì.
2. Kính cho bước sóng này không bảo vệ bước sóng khác. Kính màu cam cho laser xanh lam không chặn được tia fiber 1,06 µm. Xưởng có nhiều loại máy phải có nhiều loại kính, để riêng, ghi nhãn.
3. Không dùng kính râm, kính thường thay kính bảo hộ laser. Kính râm làm đồng tử mở to hơn, có khi còn tệ hơn.
4. Mua từ nơi bán có thông tin rõ ràng. Kính rẻ không nhãn bán kèm máy có thể không đạt mức bảo vệ in trên hộp.
5. Người đứng xem, trẻ em, thú nuôi trong phòng: hoặc ra ngoài, hoặc cũng phải đeo kính.

Nếu nghi mắt bị tia chiếu vào (thấy chớp sáng mạnh, sau đó có điểm mờ, đốm tối, nhìn méo), hãy đi khám mắt ngay, nói rõ loại laser và bước sóng.

Vỏ máy và khoá an toàn

Máy có vỏ kín thường có công tắc ở nắp: mở nắp là tia bị ngắt. Đây là thiết kế cố ý để bảo vệ người dùng. Trên mạng có không ít lời chỉ cách vô hiệu hoá công tắc này "cho tiện căn chỉnh". Bài này không hướng dẫn việc đó và bạn cũng không nên làm. Việc căn gương, căn tiêu điểm đều có quy trình làm với tia công suất thấp hoặc khi máy đã ngắt, ghi trong sách hướng dẫn của máy. Nếu máy không có hướng dẫn, hãy hỏi nơi bán hoặc thợ có kinh nghiệm.

Với máy diode để hở, bạn có thể mua hoặc tự dựng một vỏ che bằng vật liệu chặn được bước sóng của máy (tấm acrylic màu được bán riêng cho bước sóng xanh lam, có ghi rõ thông số). Vỏ che vừa bảo vệ mắt vừa giúp gom khói về quạt hút.

Khói: hút ra ngoài, không lọc vòng trong phòng

Khắc laser là đốt. Mọi vật liệu, kể cả gỗ, đều ra khói và hạt bụi siêu mịn. Một hệ hút khói tối thiểu gồm:

• Quạt hút đặt sau vùng khắc, đẩy khói qua ống dẫn ra ngoài trời, xa cửa sổ nhà mình và nhà hàng xóm.
• Ống dẫn kín, không rò ở các khớp nối.
• Nếu bắt buộc lọc trong phòng (căn hộ không có lối thoát khí), phải dùng bộ lọc chuyên cho khói laser, có lớp lọc hạt và lớp than hoạt tính, và thay lõi lọc đúng hạn. Quạt thường gắn một tấm lọc bụi không xử lý được khói.

Và luật vật liệu: không khắc PVC, nhựa vinyl (sinh khí clo, HCl); dè chừng giả da, ABS, polycarbonate. Bài về vật liệu trong danh mục này có bảng chi tiết.

Cháy: vì sao không được rời máy

Laser hội tụ năng lượng vào một điểm nhỏ. Chỉ cần đầu laser đứng yên vì kẹt trục, vì phần mềm treo, hay vì một đường vector chạy quá chậm, điểm đó sẽ bắt lửa. Giấy, bìa, gỗ mỏng, acrylic đều cháy được. Bụi và mẩu vụn tích dưới lưới bàn máy là mồi lửa sẵn có.

1. Không bao giờ để máy chạy khi không có người trông, kể cả "chỉ ra ngoài một phút". Phần lớn đám cháy máy laser bắt đầu trong những phút như thế.
2. Bật thổi khí (air assist) nếu máy có: luồng khí nhỏ thổi vào điểm khắc giúp dập ngọn lửa nhỏ và giữ thấu kính sạch.
3. Dọn bàn máy thường xuyên: hút sạch vụn cháy, mẩu vật liệu dưới lưới tổ ong.
4. Để bình chữa cháy trong tầm tay, loại phù hợp với thiết bị điện (bình CO2 thường được khuyên dùng cho máy laser vì không để lại bột). Tập rút chốt một lần cho quen tay.
5. Biết nút dừng khẩn ở đâu, và tập bấm nó.
6. Nếu có lửa nhỏ: dừng máy, giữ nắp đóng để thiếu không khí, cắt điện. Lửa không tắt hoặc lan ra ngoài: dùng bình chữa cháy, rồi ra khỏi phòng và gọi cứu hoả 114.

Điện, nước làm mát và những thứ ít ai để ý

• Ống laser CO2 chạy bằng điện áp rất cao. Không mở hộp nguồn, không chạm vào dây cao áp khi máy đang cắm điện. Sửa chữa phần nguồn để thợ có kinh nghiệm làm.
• Nước làm mát ống CO2 phải chạy trước khi bật tia. Ống quá nhiệt có thể nứt.
• Đặt máy trên mặt phẳng chắc, không đặt cạnh rèm, giấy tờ, hoá chất dễ cháy.
• Không đeo nhẫn, đồng hồ kim loại sáng khi thao tác gần vùng khắc của máy để hở.

Bỏng và vết thương nhỏ

Chạm vào chi tiết vừa khắc xong, chạm vào đầu laser nóng là bỏng nhẹ hay gặp nhất. Xử lý phổ thông: làm mát vết bỏng dưới vòi nước mát (không dùng nước đá) trong khoảng 20 phút, không bôi kem đánh răng, mỡ hay nước mắm. Bỏng phồng rộp lớn, bỏng ở mặt, mắt, tay trẻ em, hay bỏng vì tia laser chiếu vào da thì đi khám ngay.

Bảng kiểm trước mỗi lần chạy

1. Vật liệu đã biết rõ là gì, không phải PVC, vinyl.
2. Quạt hút khói đã bật, ống ra ngoài trời.
3. Nước làm mát (máy CO2) đã chạy.
4. Nắp máy đã đóng, hoặc mọi người trong phòng đã đeo kính đúng bước sóng.
5. Bàn máy sạch vụn, bình chữa cháy trong tầm tay.
6. Mình sẽ đứng đây cho tới khi máy chạy xong.

In bảng này, dán ngay cạnh máy. Sáu dòng, ba mươi giây, đổi lấy đôi mắt và cái nhà.