Bụi gỗ không chỉ là chuyện bẩn nhà. Nó có thể gây kích ứng mắt, mũi, da, gây dị ứng và hen ở người nhạy cảm, và Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp bụi gỗ vào nhóm 1, nhóm chất được xác định gây ung thư ở người, chủ yếu liên quan tới ung thư khoang mũi và xoang ở người tiếp xúc nghề nghiệp lâu năm. Người khắc gỗ tại nhà không phải lo sợ, nhưng nên làm ba việc: đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn (N95 hoặc P2) khi chà, cưa, dùng máy; hút bụi thay vì quét và thổi; và làm ở chỗ thông gió, tách khỏi chỗ ngủ, chỗ ăn.
Dao tạo phoi, máy tạo bụi
Không phải công đoạn nào cũng sinh bụi như nhau. Gọt dao, đục tay chủ yếu tạo phoi to, rơi xuống ngay. Bụi đáng ngại là bụi mịn, thứ bay lơ lửng hàng giờ trong không khí và đi sâu vào đường thở.
| Công đoạn | Lượng bụi mịn | Bảo hộ tối thiểu |
|---|---|---|
| Gọt dao, đục tay | Ít | Thông gió; khẩu trang nếu gỗ gây dị ứng |
| Cưa tay | Trung bình | Khẩu trang lọc bụi |
| Chà giấy ráp tay | Nhiều | Khẩu trang N95/P2, lau ướt |
| Máy khắc cầm tay, máy chà | Rất nhiều | Khẩu trang N95/P2, hút bụi tại nguồn, kính |
| Quét, thổi bụi | Làm bụi bay lên lại | Không nên làm; thay bằng hút và lau ẩm |
Hạt bụi càng nhỏ càng nguy hiểm, và cũng càng khó thấy. Một tia nắng chiếu ngang qua phòng sau khi chà giấy ráp sẽ cho bạn thấy lượng bụi thật đang lơ lửng.
Ba nhóm ảnh hưởng sức khoẻ
Kích ứng
Bụi bám vào mắt, mũi, họng gây cay, chảy nước mắt, hắt hơi, ho. Da có thể ngứa, đỏ, nhất là ở cổ tay, cổ, mặt, nơi bụi bám vào mồ hôi.
Dị ứng và mẫn cảm
Một số loài gỗ, đặc biệt nhiều gỗ cứng nhiệt đới, chứa chất có thể gây dị ứng. Nhiều loài họ Dalbergia (như trắc, cẩm lai) được ghi nhận gây viêm da và các vấn đề hô hấp ở thợ. Điểm đáng lưu ý của dị ứng là nó có thể đến sau: bạn làm gỗ đó bình thường nhiều lần, rồi một ngày bắt đầu phản ứng, và từ đó mỗi lần tiếp xúc lại phản ứng mạnh hơn.
Bệnh lâu dài
Tiếp xúc nghề nghiệp nhiều năm với bụi gỗ liên quan tới hen nghề nghiệp, giảm chức năng phổi và ung thư khoang mũi, xoang. Đây là lý do IARC xếp bụi gỗ vào nhóm 1. Rủi ro gắn với mức độ và thời gian tiếp xúc; với người làm vài giờ mỗi tuần và có bảo hộ, rủi ro thấp hơn rất nhiều, nhưng không lý do gì để bỏ qua.
Khẩu trang: chọn và đeo đúng
- Khẩu trang vải, khẩu trang y tế thường không đủ cho bụi mịn: chúng hở viền và vật liệu không đủ lọc.
- Khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn như N95 (chuẩn Mỹ) hoặc FFP2/P2 trở lên là mức hợp lý cho chà, cưa, dùng máy.
- Kín viền là điều quan trọng nhất. Bóp kẹp mũi ôm sống mũi, dây đeo đúng vị trí. Thử: hít mạnh, khẩu trang phải hơi xẹp vào; thở ra không thấy hơi thoát ở viền.
- Râu làm hở viền khẩu trang. Người để râu cần loại khẩu trang có quạt cấp khí hoặc giải pháp khác.
- Thay khi khó thở hơn, khi bẩn, ướt hoặc hỏng. Mặt nạ cao su có phin lọc thay được tiện hơn nếu làm thường xuyên.
Hút bụi tại nguồn tốt hơn lọc sau
Thứ tự ưu tiên của an toàn lao động là: giảm bụi sinh ra, bắt bụi ngay tại chỗ, rồi mới tới khẩu trang. Áp dụng tại nhà:
- Dùng dụng cụ cắt thay cho dụng cụ mài khi có thể. Dao, đục sắc để lại mặt đẹp và ít cần chà.
- Đặt đầu hút bụi sát chỗ làm khi chà hoặc dùng máy. Máy hút bụi gia đình có màng lọc mịn (HEPA) dùng được cho lượng bụi nhỏ; máy hút thường có thể thổi bụi mịn ra ngược qua lỗ thoát khí.
- Lau ẩm bàn, sàn sau buổi làm thay vì quét.
- Không dùng khí nén hay miệng thổi bụi khỏi kẽ chạm, khỏi quần áo. Dùng chổi lông mềm kết hợp đầu hút.
Chỗ làm việc trong nhà
- Làm ở ban công, sân, nhà kho, hoặc phòng có cửa sổ mở. Một chiếc quạt đặt ở cửa sổ thổi ra ngoài tạo luồng khí kéo bụi ra khỏi phòng.
- Không làm trong phòng ngủ, gần bếp, gần chỗ trẻ nhỏ chơi.
- Có một bộ quần áo, tạp dề riêng cho lúc làm. Phủi bụi ngoài trời, giặt riêng.
- Rửa tay, rửa mặt sau buổi làm, trước khi ăn.
Khi có dấu hiệu bất thường
Nếu sau những buổi làm gỗ bạn hay bị: ngứa, nổi mẩn ở tay, cổ, mặt; chảy nước mũi, nghẹt mũi kéo dài; ho, khò khè, khó thở; chảy máu cam lặp lại; hãy tạm dừng tiếp xúc với loại gỗ vừa làm và đi khám, kể cho bác sĩ bạn đang làm loại gỗ gì. Ghi lại tên gỗ cho từng buổi làm giúp tìm ra thủ phạm. Không tự dùng thuốc kéo dài để "làm tiếp cho xong".
Trẻ em và bụi gỗ
Trẻ thở nhanh hơn người lớn và đường thở nhỏ hơn, nên chịu ảnh hưởng của bụi nhiều hơn. Khi trẻ tập khắc, ưu tiên những việc ít bụi: khắc xà phòng, gọt dao trên gỗ mềm. Không cho trẻ đứng gần khi người lớn chà giấy ráp hay dùng máy. Khẩu trang người lớn thường không vừa mặt trẻ, nên tốt nhất là tránh cho trẻ ở trong vùng bụi.
Góc nhìn hôm nay: một thói quen nhỏ
Treo khẩu trang lọc bụi trên một chiếc đinh ngay cạnh chỗ để giấy ráp, máy khắc. Quy ước với mình: tay chạm giấy ráp hay bật máy thì khẩu trang lên mặt. Và cuối buổi, cầm đầu máy hút đi một lượt trước khi đứng dậy. Hai thói quen này không tốn bao nhiêu, nhưng là khác biệt giữa thú vui hai mươi năm và một thú vui phải bỏ vì dị ứng.
Câu hỏi thường gặp
Bụi gỗ có độc không?
Bụi gỗ có thể gây kích ứng mắt, mũi, da, gây dị ứng và hen ở người nhạy cảm. IARC xếp bụi gỗ vào nhóm 1, gây ung thư ở người, chủ yếu với ung thư khoang mũi và xoang ở người tiếp xúc nghề nghiệp lâu năm. Rủi ro phụ thuộc vào mức độ và thời gian tiếp xúc.
Khắc gỗ nên đeo khẩu trang gì?
Khi chà giấy ráp, cưa hoặc dùng máy, nên đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn như N95 hoặc FFP2/P2 trở lên, đeo kín viền. Khẩu trang vải và khẩu trang y tế thường không đủ lọc bụi mịn. Gọt dao, đục tay ít bụi hơn nhưng vẫn nên làm nơi thông gió.
Gỗ nào dễ gây dị ứng?
Nhiều loại gỗ cứng nhiệt đới có thể gây dị ứng, trong đó nhiều loài họ Dalbergia như trắc, cẩm lai được ghi nhận gây viêm da và vấn đề hô hấp. Dị ứng có thể xuất hiện sau nhiều lần tiếp xúc. Nên ghi lại loại gỗ mỗi buổi làm để tìm nguyên nhân khi có phản ứng.
Có nên thổi bụi gỗ bằng khí nén?
Không nên, vì khí nén hay thổi bằng miệng làm bụi mịn bay lên lại và đi vào đường thở. Hãy dùng máy hút bụi có lọc mịn và chổi lông mềm. Lau ẩm bàn, sàn thay vì quét.
Bị ngứa, ho sau khi làm gỗ phải làm sao?
Tạm dừng tiếp xúc với loại gỗ vừa làm và đi khám, nói rõ với bác sĩ bạn làm gỗ gì. Đừng tự dùng thuốc kéo dài để làm tiếp. Khó thở, khò khè thì đi khám sớm.
