Hanko và inkan: con dấu cá nhân trong đời sống người Nhật Bản

Hanko là con dấu cá nhân của người Nhật, dùng trong đời sống thường ngày thay cho chữ ký: ký nhận bưu phẩm, mở tài khoản ngân hàng, ký hợp đồng. Inkan, theo nghĩa chặt, là con dấu đã đăng ký hoặc hình dấu nó để lại; trong lời nói hằng ngày hai từ hay được dùng lẫn. Phần lớn người Nhật trưởng thành có ít nhất vài con dấu cho những việc khác nhau, từ con dấu gỗ rẻ để nhận hàng tới con dấu khắc tay cất kỹ cho những giấy tờ quan trọng.

Gốc gác: con dấu theo chữ Hán sang Nhật

Con dấu đến Nhật Bản cùng với chữ Hán và chế độ hành chính học từ Trung Hoa. Cổ vật nổi tiếng nhất là ấn vàng có núm hình rắn tìm thấy năm 1784 ở đảo Shikanoshima (Fukuoka), được cho là ấn Hán Quang Vũ Đế ban năm 57 Công nguyên, nay là Quốc bảo. Trong nhiều thế kỷ, con dấu thuộc về triều đình, đền chùa, giới võ sĩ và thương nhân lớn.

Việc mọi người dân đều dùng con dấu cá nhân là chuyện của thời hiện đại hơn, khi nhà nước tổ chức đăng ký dấu cho người dân từ thời Minh Trị. Từ đó hanko thành một phần quen thuộc trong giấy tờ của người Nhật.

Ba loại con dấu người Nhật hay có

Những việc như đăng ký jitsuin là thủ tục pháp lý theo quy định riêng của Nhật; bài này chỉ nhìn chúng ở góc văn hoá. Ở Việt Nam, con dấu pháp nhân của doanh nghiệp, cơ quan cũng theo quy định riêng, hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh.

Con dấu liền mực và chuyện "Shachihata"

Bên cạnh con dấu khắc chấm son, người Nhật dùng rất nhiều con dấu cao su liền mực, mực ngấm sẵn trong thân dấu, đóng là ra hình không cần hộp son. Hãng Shachihata ở Nagoya tung ra loại dấu này từ thập niên 1960, nổi tiếng tới mức tên hãng thành tên gọi chung. Nhiều nơi không nhận dấu liền mực cho giấy tờ trang trọng, vì mặt cao su có thể biến dạng theo lực ấn và theo thời gian, nên hình dấu không cố định như dấu khắc cứng.

Chất liệu và lối chữ

Chất liệu

• Gỗ hoàng dương (tsuge): thớ rất mịn, cứng, truyền thống, giá vừa phải.
• Sừng trâu: đen hoặc màu ngà vàng có vân, bền, nặng tay, được ưa cho jitsuin và ginkōin.
• Titan và kim loại: rất bền, không mòn, không nứt; cần máy để khắc.
• Đá, nhựa, pha lê: nhiều lựa chọn trang trí.
• Ngà voi: từng rất được chuộng; buôn bán ngà voi quốc tế bị cấm theo CITES từ năm 1989, nhiều nơi khuyến khích không dùng nữa.

Lối chữ

• Tensho: chữ triện, cổ, khó đọc với người thường, hay dùng cho dấu ngân hàng và dấu đăng ký.
• Insōtai: một biến thể của chữ triện, nét được kéo dài chạm tới viền tròn, chữ đầy kín mặt dấu. Rất phổ biến cho jitsuin vì khó sao chép.
• Kointai: lối chữ có vẻ cổ, nét mềm, dễ đọc hơn.
• Kaisho, gyōsho: chữ khải, chữ hành, dễ đọc, hay dùng cho dấu thường.

Mặt dấu phần lớn là hình tròn. Dấu đăng ký thường khắc họ và tên, dấu ngân hàng và dấu thường hay chỉ khắc họ.

Những phép lịch sự quanh con dấu

• Dấu chiều: nhiều con dấu có một vạch nhỏ hoặc một chấm ở thân, gọi là atari, để cầm đúng chiều mà không phải nhìn mặt dấu.
• Đóng ngay ngắn: hình dấu nghiêng, mờ, nhoè bị coi là cẩu thả. Người Nhật thường lót tấm đệm dấu nhỏ dưới giấy.
• Dấu "cúi chào": có những lời kể về văn hoá công sở, rằng nhân viên đóng dấu hơi nghiêng về phía dấu của cấp trên, như một cái cúi đầu. Đây là thói quen ở một số nơi, không phải quy tắc chung.
• Giữ dấu cẩn thận: mất jitsuin là chuyện lớn; người ta cất nó trong hộp riêng, tách khỏi giấy chứng nhận.

Con dấu ngoài giấy tờ: sổ ga và sổ đền chùa

Ở Nhật, con dấu còn là thú vui. Nhiều nhà ga, điểm du lịch, bảo tàng đặt sẵn một con dấu kỷ niệm khắc hình đặc trưng của nơi đó, ai đi qua cũng có thể đóng vào sổ tay. Trẻ em và người lớn mang sổ đi sưu tầm, có những chương trình "đóng dấu khắp tuyến".

Ở các đền, chùa, có goshuin: một trang trong cuốn sổ riêng, có dấu son của đền chùa kèm chữ viết tay bằng bút lông ghi tên nơi đó và ngày viếng. Goshuin vốn gắn với việc dâng chép kinh; ngày nay nó vẫn là vật kỷ niệm của việc đi lễ, nên người xin được nhắc phải đi lễ trước, xin sau, và không coi đó là con dấu du lịch.

Nghề khắc hanko

Vùng Rokugo, thuộc thị trấn Ichikawamisato ở tỉnh Yamanashi, thường được kể là một trung tâm làm hanko lâu đời. Thợ khắc tay vẫn làm việc với dao khắc và mặt dấu kẹp trên giá, dù máy khắc và khắc laser đã đảm nhận phần lớn con dấu đại trà. Một con dấu khắc tay được coi là không lặp lại, vì nét dao của người thợ không giống máy.

Từ khoảng năm 2020, chính phủ Nhật đẩy mạnh việc bỏ yêu cầu đóng dấu trong nhiều thủ tục hành chính để số hoá giấy tờ. Hanko trong thủ tục giảm dần, nhưng vẫn có mặt trong đời sống, quà tặng và thú sưu tầm.

Cỡ dấu nói gì

Cỡ con dấu cũng theo thói quen. Dấu thường (mitomein) hay nhỏ nhất, đường kính khoảng một phân. Dấu ngân hàng thường nhỉnh hơn một chút, dấu đăng ký (jitsuin) lớn hơn nữa. Đàn ông và phụ nữ có khi chọn cỡ khác nhau theo thói quen từng vùng, từng gia đình. Đây là tập quán, không phải luật; nơi đăng ký có thể có quy định riêng về cỡ tối thiểu và tối đa.

Góc nhìn hôm nay: hiểu đúng khi gặp hanko

• Nếu sống, học tập ở Nhật, bạn sẽ được hỏi về hanko khi mở tài khoản hay thuê nhà. Hỏi kỹ nơi đó yêu cầu loại nào; người nước ngoài thường có hướng dẫn riêng.
• Nếu mua một con hanko làm quà, chọn mitomein khắc họ hoặc tên phiên âm katakana. Nó là vật kỷ niệm đẹp, không dùng cho thủ tục.
• Nếu đi đền chùa, xem goshuin là một phần của việc lễ: đi lễ trước, xin sau, giữ sổ sạch sẽ.
• Muốn so sánh, đặt con dấu Nhật cạnh một con dấu đá Trung Hoa: con dấu Nhật tròn, nhỏ, hướng tới sự rõ ràng thực dụng; con dấu đá vuông, là tác phẩm nghệ thuật của người khắc.