Hoàn thiện đồ chạm gỗ là bước làm sạch bề mặt và phủ một lớp bảo vệ: chà giấy ráp từ hạt thô tới mịn (hoặc giữ nguyên vết đục), rồi phủ dầu, sáp ong, cánh kiến hoặc sơn ta tuỳ mục đích. Dầu và sáp giữ vẻ tự nhiên, dễ làm tại nhà; cánh kiến cho độ bóng ấm và làm được từng lớp mỏng; sơn ta là lớp phủ truyền thống của tượng thờ và đồ sơn thếp, bền nhất nhưng đòi hỏi kỹ thuật và có thể gây dị ứng. Lớp hoàn thiện chọn sai có thể lấp mất nét chạm hoặc làm gỗ đổi màu không mong muốn.
Câu hỏi đầu tiên: giữ vết đục hay chà mịn
Nhiều bức chạm đẹp nhất không hề qua giấy ráp. Mặt cắt của lưỡi đục sắc tự nó đã bóng, các mặt nhỏ bắt sáng như mặt kim cương, cho bức chạm vẻ sống động mà giấy ráp xoá mất. Giấy ráp cũng làm tròn các cạnh sắc, mờ đường ranh giữa các mảng, và để lại hạt mài trong kẽ, làm cùn đục nếu bạn quay lại đục tiếp.
Ngược lại, tượng tròn có mặt cong mềm, đồ dùng hằng ngày như thìa, hộp, hoặc đồ sẽ sơn phủ thì thường cần chà mịn. Quy tắc gọn: đục xong hoàn toàn mới chà, và chà có chủ đích, không chà cho đều tay.
Giấy ráp: thứ tự và cách chà
- Bắt đầu từ cấp hạt đủ thô để xoá vết đục cần xoá, thường quanh 120–180 cho gỗ mềm.
- Lên dần từng cấp, không nhảy quá xa (ví dụ 150, 220, 320). Mỗi cấp chỉ cần xoá vết của cấp trước.
- Chà dọc thớ khi có thể. Vết chà ngang thớ hiện rất rõ khi phủ dầu.
- Giữa các cấp, lau sạch bụi để hạt thô không lẫn sang cấp mịn.
- Với chỗ lõm, quấn giấy ráp quanh que tre, que gỗ vót đúng hình; đừng dùng ngón tay ấn, vì sẽ làm tròn cạnh.
Mẹo của thợ: sau cấp mịn, lau mặt gỗ bằng khăn hơi ẩm, để khô. Các sợi gỗ sẽ dựng lên; chà nhẹ lại bằng cấp mịn nhất. Lớp hoàn thiện gốc nước về sau sẽ không làm gỗ ram ráp nữa.
Bụi giấy ráp là loại bụi mịn nhất trong nghề gỗ. Đeo khẩu trang lọc bụi (N95 hoặc P2), chà gần chỗ hút bụi, không dùng miệng thổi bụi khỏi kẽ chạm.
Dầu: thấm vào gỗ
Dầu khô là các loại dầu thực vật tự đông cứng khi tiếp xúc không khí, như dầu lanh và dầu trẩu (dầu tung). Chúng thấm vào thớ, làm đậm màu và nổi vân, để lại bề mặt mờ hoặc hơi bóng, không thành lớp màng dày. Cách dùng: thoa một lớp mỏng, đợi gỗ thấm, lau sạch phần thừa, để khô hẳn rồi mới lớp tiếp. Nhiều lớp mỏng tốt hơn một lớp dày dính nhớp.
Cảnh báo nghiêm túc: giẻ thấm dầu lanh, dầu trẩu có thể tự bốc cháy khi bị vo cục lại, vì phản ứng khô của dầu toả nhiệt. Sau khi dùng, trải phẳng giẻ ra phơi ngoài trời cho khô cứng, hoặc ngâm trong xô nước có nắp, rồi mới bỏ. Đừng nhét giẻ dầu vào thùng rác trong nhà.
Với đồ đựng thức ăn như thìa, thớt nhỏ, người ta hay dùng dầu khoáng loại dùng cho thực phẩm hoặc dầu thực vật khô không pha thêm chất làm khô kim loại. Đọc kỹ nhãn trước khi dùng.
Sáp ong: mềm, ấm, dễ làm lại
Sáp ong được dùng một mình hoặc pha với dầu thành dạng sáp mềm. Sáp phủ một lớp mỏng trên mặt gỗ, cho độ bóng dịu và cảm giác mượt tay. Nó không chịu nước và nhiệt tốt như sơn, nhưng dễ làm lại: chỉ cần thoa thêm và đánh bóng. Sáp đặc biệt hợp với bức chạm không chà ráp, vì lớp mỏng không lấp nét. Dùng bàn chải lông mềm để đưa sáp vào kẽ và đánh bóng, đừng để sáp đọng trắng trong rãnh.
Cánh kiến: lớp bóng truyền thống của đồ mộc
Cánh kiến đỏ là chất nhựa do loài côn trùng cánh kiến tiết ra trên cành cây chủ, được thu hái, tinh chế và hoà trong cồn. Ở Việt Nam, kỹ thuật "đánh véc ni cánh kiến" từng là cách hoàn thiện phổ biến của đồ gỗ tốt: thoa rất nhiều lớp mỏng bằng búi bông bọc vải, mỗi lớp khô trong vài phút, dần dần tạo nên mặt bóng sâu, ấm.
Ưu điểm của cánh kiến là bám tốt, khô nhanh, sửa được (cồn hoà tan lớp cũ). Nhược điểm: dễ để vết trắng khi gặp nước, cồn, đồ nóng. Trên bức chạm nhiều kẽ, đánh búi bông khó vào nên thợ thường quét bằng cọ mảnh, pha loãng.
Sơn ta: lớp phủ của tượng thờ
Sơn ta là nhựa của cây sơn, được trồng nhiều ở vùng trung du phía Bắc, nổi tiếng là Phú Thọ. Nhựa sơn sống được lọc, khuấy, pha để làm các loại sơn then (đen), sơn cánh gián (nâu trong) và trộn với son để có màu đỏ. Tượng thờ và đồ thờ truyền thống thường được hoàn thiện bằng cách bó vải, hom (trám bột trộn sơn), mài, phủ nhiều lớp sơn ta, rồi thếp vàng hoặc bạc. Lớp sơn ta khô cứng rất bền, chịu ẩm tốt, là một lý do nhiều tượng gỗ còn lại được tới hôm nay.
Sơn ta không khô bằng cách bay hơi mà đóng rắn trong môi trường ẩm, nên thợ để đồ sơn trong buồng ủ có độ ẩm cao. Nhựa sơn sống có thể gây viêm da dị ứng mạnh, dân trong nghề gọi là bị "sơn ăn". Người mới nếu muốn thử nên học trực tiếp ở xưởng sơn có người hướng dẫn, đeo găng, mặc áo dài tay. Bị nổi mẩn, sưng ngứa lan rộng hay sưng mặt thì đi khám, đừng tự chữa.
Bảng chọn nhanh
| Lớp phủ | Vẻ ngoài | Độ bền | Làm tại nhà | Hợp nhất cho |
|---|---|---|---|---|
| Không phủ | Mộc, đổi màu theo thời gian | Thấp | Dễ | Tượng trưng bày nơi khô |
| Dầu khô | Đậm màu, nổi vân, mờ | Trung bình | Dễ, cẩn thận giẻ dầu | Tượng, đồ dùng, phù điêu |
| Sáp ong | Bóng dịu, mượt | Thấp đến trung bình | Rất dễ | Bức chạm giữ vết đục |
| Cánh kiến | Bóng ấm, sâu | Trung bình, kỵ nước và cồn | Được, cần kiên nhẫn | Đồ mộc, hộp, mặt phẳng |
| Sơn ta, thếp | Đen, nâu, đỏ son, vàng | Rất cao | Khó, nên học ở xưởng | Tượng thờ, đồ thờ |
Góc nhìn hôm nay: thử trên mẩu thừa
Trước khi phủ bức chạm thật, hãy làm một tấm thử: lấy mẩu gỗ thừa cùng loại, chạm vài nét giống trên sản phẩm, chia làm ba phần, phủ ba cách khác nhau. Để khô hai ba ngày rồi nhìn dưới ánh sáng ban ngày và dưới đèn trong nhà. Rất nhiều người ngạc nhiên vì dầu làm gỗ mít vàng tươi chuyển sang màu cam đậm, hay sáp đọng trắng trong rãnh hẹp. Một tấm thử mười phút tiết kiệm cả bức chạm. Khi đến các xưởng sơn ở làng nghề, hãy hỏi xem buồng ủ sơn: đó là nơi ít khách du lịch được thấy nhưng nói nhiều nhất về nghề.
Câu hỏi thường gặp
Hoàn thiện đồ gỗ chạm khắc bằng gì?
Phổ biến nhất là dầu khô như dầu lanh, dầu trẩu, sáp ong, cánh kiến và với đồ thờ là sơn ta kèm thếp vàng bạc. Dầu và sáp giữ vẻ tự nhiên, dễ làm tại nhà. Sơn ta bền nhất nhưng cần kỹ thuật và có thể gây dị ứng.
Có nên chà giấy ráp đồ chạm không?
Không bắt buộc. Mặt cắt của đục sắc tự nó đã bóng và sống động, giấy ráp có thể làm tròn cạnh và mờ nét. Tượng có mặt cong mềm, đồ dùng hằng ngày hoặc đồ sẽ sơn phủ thì thường nên chà mịn, và chỉ chà sau khi đã đục xong hẳn.
Vì sao giẻ lau dầu lanh có thể tự cháy?
Dầu lanh và dầu trẩu khô bằng phản ứng với không khí, phản ứng này toả nhiệt. Khi giẻ bị vo cục, nhiệt không thoát được và có thể tích tụ tới mức bốc cháy. Hãy trải phẳng giẻ phơi ngoài trời hoặc ngâm trong xô nước có nắp trước khi bỏ.
Sơn ta là gì?
Sơn ta là nhựa cây sơn, trồng nhiều ở vùng trung du phía Bắc như Phú Thọ, dùng để phủ tượng thờ, đồ thờ và làm sơn mài. Sơn ta đóng rắn trong môi trường ẩm và rất bền. Nhựa sơn sống có thể gây dị ứng da mạnh nên cần đeo găng và học ở xưởng có hướng dẫn.
Cánh kiến và sáp ong khác nhau thế nào?
Cánh kiến là nhựa côn trùng hoà trong cồn, tạo lớp màng bóng sâu và cứng hơn, nhưng dễ để vết trắng khi gặp nước, cồn. Sáp ong cho độ bóng dịu, mềm, dễ làm lại nhưng ít bảo vệ hơn. Sáp hợp với bức chạm giữ vết đục, cánh kiến hợp mặt phẳng.
