Chạm lộng: kỹ thuật đục thủng nhiều tầng trên một khối gỗ

Chạm lộng là kỹ thuật đục thủng xuyên tấm gỗ để hình hiện lên như một tấm ren, ánh sáng đi qua những khoảng trống. Chạm lộng nhiều tầng còn khó hơn: trong cùng một khối gỗ dày, thợ đục ra lớp hình phía trước, lớp giữa và lớp sau, các lớp chồng lên nhau nhưng vẫn liền một khối, không ghép. Bí quyết nằm ở ba việc: chọn gỗ dẻo thớ mịn, bố trí các "cầu nối" chịu lực dọc thớ, và đục theo thứ tự từ ngoài vào trong, từ thô tới tinh, sao cho phần đã mảnh không phải chịu lực của những nhát sau.

Chạm lộng đứng ở đâu trong kiến trúc Việt

Trong nhà và đình chùa truyền thống, chạm lộng có mặt ở những chỗ vừa cần che vừa cần thoáng: cửa võng trước ban thờ, ô thoáng phía trên cửa bức bàn, lá gió, khám thờ, vách ngăn giữa các gian. Với người đứng bên dưới, chạm lộng làm khối gỗ nặng trở nên nhẹ; với ánh nến, đèn dầu phía sau, nó tạo ra lớp bóng chuyển động trên tường. Nhiều cửa võng đồ thờ ở các làng nghề đồng bằng Bắc Bộ chồng ba bốn lớp hình rồng, mây, hoa lá trong một khối.

Gỗ cho chạm lộng

Chạm lộng là kỹ thuật bắt gỗ làm việc ở mức giới hạn: những thanh nối chỉ dày bằng chiếc đũa, đôi khi mảnh hơn. Gỗ phải:

• Dẻo, không giòn, để thanh mảnh chịu được rung khi đục cạnh bên;
• Thớ mịn và thẳng, ít mắt, ít thớ xoắn;
• Khô kỹ, vì gỗ ẩm co ngót sau khi chạm sẽ làm các thanh mảnh nứt hoặc vặn.

Thợ chạm đồ thờ hay dùng gỗ mít, dổi và một số loại gỗ dẻo khác cho chạm lộng. Gỗ cứng quá thì đục chậm và dễ gãy giòn; gỗ quá mềm thì những thanh mảnh oằn và dập khi lau chùi.

Cầu nối: xương sống của tấm ren gỗ

Một bức chạm lộng là mạng lưới các hình nối với nhau và với khung. Mỗi chỗ nối là một "cầu" chịu lực. Thợ giỏi thiết kế cầu ngay từ bản vẽ:

1. Cầu dọc thớ. Thanh nối chạy theo chiều dọc thớ bền gấp nhiều lần thanh ngang thớ. Khi buộc phải có đoạn ngang thớ, nó phải ngắn và dày hơn.
2. Không để hình "treo". Mỗi mảng hình phải nối với ít nhất hai điểm, tốt nhất là ba. Hình chỉ nối một điểm sẽ lắc khi đục và gãy ngay ở điểm đó.
3. Giấu cầu vào hình. Cầu đẹp nhất là cầu không ai nhận ra: một cuống lá, một dải mây, một chân chim nối hình với khung. Cầu lộ ra như thanh gỗ vô nghĩa là dấu hiệu thiết kế chưa chín.

Thứ tự đục một bức lộng một lớp

1. Dán mẫu lên phôi, đánh dấu những ô sẽ thủng (thường tô đen hoặc gạch chéo).
2. Khoan mồi trong mỗi ô thủng, cách đường viền một khoảng an toàn.
3. Cưa lọng theo đường viền bên trong ô, luồn lưỡi cưa qua lỗ mồi. Đây là bước khoét thủng thô, vẫn chừa một chút gỗ sát đường viền.
4. Đục sửa thành ô bằng dao trổ và đục bạt nhỏ cho thẳng đứng, sạch.
5. Tạo khối mặt trước: vê tròn hình, làm nét, giống như chạm nổi.
6. Vát mặt sau: nhiều bức lộng được vát nhẹ thành ô ở phía sau để từ phía trước nhìn vào hình trông mảnh hơn thực tế, mà không làm yếu kết cấu.

Lộng nhiều tầng: đục vào trong khối

Với lộng nhiều tầng, phôi dày, và hình được sắp thành lớp theo chiều sâu. Cách tiếp cận của nhiều thợ có thể tóm lại như sau:

• Định tầng từ bản vẽ. Mỗi chi tiết được gán một tầng. Lớp trước thường là hình chính (rồng, phượng, nhân vật), lớp giữa là cành lá, mây, lớp sau là nền hoa văn hoặc khoảng trống.
• Mở cửa trước, làm sau. Đục xuyên ở những chỗ trống lớn trước, để có lối cho đục móc luồn ra phía sau. Không mở cửa thì không có cách nào với tới lớp trong.
• Đi từ ngoài vào trong. Làm thô lớp trước, rồi lớp giữa, rồi lớp sau. Sau đó làm tinh theo chiều ngược lại: từ lớp sau ra lớp trước. Lý do: làm tinh lớp trước sớm thì những nhát đục vào trong sẽ cạ, va, làm sứt nó.
• Đục móc, đục thìa là công cụ chính để làm lớp trong, cùng dao trổ lưỡi mảnh.

Nhìn nghiêng một bức lộng nhiều tầng làm tốt, bạn thấy các lớp tách nhau rõ ràng như những tấm bìa cắt đặt chồng, nhưng mọi lớp đều là một khối gỗ liền.

Lộng và bong: phân biệt nhanh

Lỗi hay gặp, cách tránh và an toàn

• Gãy cầu ngang thớ. Thiết kế lại để cầu chạy dọc thớ, hoặc làm cầu đó dày hơn và giấu vào hình.
• Đục gần thanh mảnh bằng vồ. Rung truyền qua làm gãy thanh. Ở gần chỗ mảnh chỉ đẩy tay, ăn nông.
• Ép phôi trong ê-tô sau khi đã thủng. Lực kẹp dồn vào khung yếu. Khi bức chạm đã thủng nhiều, đặt nó lên tấm kê phẳng, cố định bằng cảo ở những chỗ khung còn chắc, có đệm gỗ mềm.
• Gãy rồi dán vội. Thanh gãy dọc thớ dán lại bằng keo gỗ khá chắc nếu hai mặt gãy khớp sạch; đừng mài phẳng mặt gãy trước khi dán, chính các thớ lởm chởm giúp mối dán bám.

An toàn khi làm chạm lộng

Chạm lộng là kỹ thuật mà tay giữ phôi rất dễ nằm phía sau tấm gỗ, đúng đường mũi dao sẽ đi khi xuyên qua. Hãy đặt tay ở cạnh bên, không đặt ở mặt sau ô đang đục. Khi cưa lọng, giữ ngón tay cách lưỡi cưa, dùng cưa có lưỡi căng đúng và gỗ được kẹp chắc. Bụi từ khoan và cưa lọng mịn, nên đeo khẩu trang lọc bụi.

Góc nhìn hôm nay: xem chạm lộng cho ra xem

Ở đình chùa, hãy đứng lệch sang bên cửa võng và nhìn nghiêng, rồi nhìn ngược về phía cửa sổ hay nguồn sáng. Đếm số tầng, tìm những chỗ cầu nối được giấu vào cuống lá, đuôi mây. Rồi tìm chỗ gãy: gần như luôn là cầu ngang thớ hoặc hình chỉ nối một điểm. Bạn sẽ thấy mình đang đọc lại bản vẽ của người thợ cách đây hàng trăm năm. Nếu tự tập, hãy bắt đầu với một ô lộng một lớp, hoa văn đơn giản, trên tấm gỗ mềm dày khoảng một đốt ngón tay.